Vlera historiografike, burimore dhe metodologjike e monografisë Militanti Nuhi Berisha të Agim Sylejmanit
Nga Dr. Sadri RAMABAJA
1. Një figurë historike në ndërthurjen e biografisë dhe historisë kolektive
Monografia Militanti Nuhi Berisha, e autorit Agim Sylejmani, përfaqëson një përpjekje të rëndësishme për dokumentimin dhe interpretimin e jetës së njërit prej veprimtarëve të brezit që, në kushtet e represionit politik të ish-Jugosllavisë, u angazhua në organizimin e rezistencës shqiptare për çlirim dhe vetëvendosje kombëtare. Vlera e saj nuk qëndron vetëm në rikthimin e figurës së Nuhi Berishës në kujtesën publike, por edhe në mundësinë që ajo krijon për të kuptuar mekanizmat e formimit të një brezi politik, i cili, pas demonstratave të vitit 1981, do ta orientonte veprimtarinë e vet drejt organizimit më të strukturuar të rezistencës.
Në këtë kuptim, vepra e tejkalon kufirin e një biografie individuale. Ajo përbën një përpjekje për të rindërtuar një segment të historisë bashkëkohore të Kosovës, duke e vendosur jetën e protagonistit në ndërthurjen e përvojës personale, formimit ideologjik, organizimit klandestin dhe dinamikave të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.
Nuhi Berisha, i lindur më 3 tetor 1961 në Sfircë të Gallapit dhe i rënë më 12 janar 1984 në Prishtinë së bashku me Rexhep Malajn, përfaqëson një rast domethënës për studimin e marrëdhënies ndërmjet ndërgjegjes kombëtare, angazhimit politik dhe gatishmërisë për sakrificë. Jeta e tij e shkurtër, por intensive, e bën të mundur shqyrtimin e një procesi historik në të cilin përvoja e brezit të ri, represioni shtetëror dhe kërkesat për të drejta kombëtare u shndërruan në faktorë të radikalizimit të organizimit politik.
Rëndësia e monografisë, pra, nuk kufizohet në përmasën përkujtimore. Ajo qëndron edhe në potencialin e saj për të ndihmuar në kuptimin e mënyrës se si formoheshin, vepronin dhe ndërvepronin strukturat e organizimit të rezistencës shqiptare [që i qunim grupe e organizata ilegale] gjatë një periudhe vendimtare të historisë së Kosovës.
2. Nga kujtesa individuale te dokumentimi i historisë kolektive
Një nga meritat kryesore të Agim Sylejmanit është përpjekja për ta mbështetur rrëfimin biografik në një korpus të gjerë materialesh. Në monografi ndërthuren kujtimet e vetë Nuhi Berishës, ditari i tij, dëshmitë e familjarëve dhe bashkëkohësve, dokumentet arkivore, materialet e organeve të ish-Jugosllavisë, shtypi i kohës dhe fotografitë dokumentare.
Me rëndësi të veçantë janë shkrimet e Nuhi Berishës, përfshirë kujtimet Pranverë e luleve të kuqe, ditarin e viteve 1982–1983 dhe shënimet mbi organizimin. Këto materiale krijojnë mundësinë që protagonisti të mos paraqitet vetëm përmes kujtesës së të tjerëve, por edhe përmes dëshmisë së tij të drejtpërdrejtë. Kështu, biografia fiton një dimension shtesë: atë të vetëdëshmisë historike, e cila mundëson krahasimin e përjetimit individual me rrëfimet e mëvonshme dhe me dokumentacionin e kohës.
Ky aspekt është veçanërisht i rëndësishëm për studimin e lëvizjeve klandestine. Për shkak të natyrës së tyre, organizatat atdhetae [ilegale] lënë pas më pak dokumentacion publik sesa institucionet shtetërore. Një pjesë e konsiderueshme e historisë së tyre mbijeton përmes shënimeve personale, dokumenteve të sekuestruara, kujtimeve të pjesëmarrësve dhe dëshmive të familjarëve. Mbledhja dhe sistemimi i këtyre materialeve përbëjnë, për rrjedhojë, një kontribut të drejtpërdrejtë në ruajtjen e burimeve për historiografinë shqiptare.
Në këtë pikë, monografia duhet vlerësuar edhe si një akt i rëndësishëm i mbrojtjes së kujtesës nga humbja e burimeve. Dëshmitë e brezit të përfshirë në ngjarjet e viteve 1981–1984 janë materiale që kërkojnë dokumentim, krahasim dhe analizë sistematike. Çdo vonesë në këtë proces rrit rrezikun që përvoja historike të mbetet e fragmentuar ose të transmetohet vetëm përmes kujtimeve të papërpunuara.
3. Viti 1981 si pikë kthese në formimin e subjektivitetit politik
Një dimension thelbësor i veprës është mënyra se si ajo e vendos formimin politik të Nuhi Berishës në kontekstin e demonstratave të vitit 1981. Këto ngjarje nuk paraqiten vetëm si një episod i veçuar proteste, por si një moment që ndikoi në thellimin e vetëdijes politike dhe në ndryshimin e formave të organizimit të rezistencës shqiptare.
Përmes kujtimeve të protagonistit dhe dëshmive të bashkëkohësve, autori përpiqet të rindërtojë atmosferën e kohës, përfshirjen e studentëve dhe të rinisë, reagimin e pushtetit dhe kalimin nga mobilizimi demonstrues në veprimtarinë e organizuar ilegale. Ky dimension e bën monografinë të dobishme jo vetëm për njohjen e jetës së Nuhi Berishës, por edhe për studimin e transformimeve politike që pasuan Pranverën Shqiptare të vitit 1981.
Nga këndvështrimi i historisë politike, ky proces meriton vëmendje të veçantë. Demonstratat artikuluan kërkesa që lidheshin me statusin politik të Kosovës, barazinë kombëtare dhe të drejtat e shqiptarëve në federatën jugosllave. Represioni që pasoi ndikoi në mënyrën se si një pjesë e veprimtarëve e konceptoi vazhdimësinë e rezistencës dhe domosdoshmërinë e strukturave më të qëndrueshme organizative.
Në këtë kontekst, Nuhi Berisha shfaqet si një nga përfaqësuesit e një brezi që kërkoi t’i jepte rezistencës një formë më të organizuar politike. Rruga e tij nga pjesëmarrja në demonstrata drejt veprimtarisë ilegale e bën të mundur studimin e lidhjes ndërmjet mobilizimit masiv dhe organizimit të qëndrueshëm klandestin.
Për historiografinë, rëndësia e këtij këndvështrimi qëndron në faktin se historinë e lëvizjeve politike nuk e përbëjnë vetëm udhëheqësit e njohur dhe ngjarjet e mëdha. Ajo përbëhet edhe nga rrjetet e komunikimit, format e rekrutimit, qarkullimi i teksteve politike, organizimi i celulave dhe marrëdhëniet e besimit ndërmjet veprimtarëve. Pikërisht këto dimensione janë të domosdoshme për të kuptuar se si një lëvizje politike mbijeton nën represion dhe krijon kapacitete të reja organizative.
4. Organizimi ilegal dhe profesionalizimi i veprimtarisë politike
Një nga aspektet më me interes të monografisë është përshkrimi i veprimtarisë së Nuhi Berishës në strukturat e organizimit ilegal shqiptar, veçanërisht në lidhje me Lëvizjen për Republikën Socialiste Shqiptare në Jugosllavi [respektivisht Lëvizjen për Republikën e Kosoëvs] dhe me përpjekjet për koordinimin e grupeve atdhetare.
Kapitujt që trajtojnë veprimtarinë në Kosovë, kontaktet me organizatorët e tjerë, udhëtimet në mërgim, kthimin në vend, arrestimet dhe riorganizimin e rrjeteve ilegale e bëjnë veprën një burim të dobishëm për studimin e infrastrukturës politike të rezistencës. Ato ndihmojnë të kuptohet se organizimi ilegal nuk ishte vetëm një bashkësi individësh të lidhur nga bindjet e përbashkëta, por një veprimtari që kërkonte disiplinë, komunikim të kontrolluar, besueshmëri, ndarje detyrash dhe aftësi për të vepruar në kushte të vazhdueshme rreziku.
Në këtë aspekt, Nuhi Berisha mund të studiohet si një rast i formimit të militantit politik në rrethana represive. Termi militant, i përdorur në titull, nuk duhet kuptuar vetëm si emërtim i një veprimtari të vendosur, por edhe si kategori që shpreh përfshirjen e individit në një strukturë politike, pranimin e disiplinës organizative dhe orientimin e jetës personale drejt realizimit të një qëllimi kolektiv.
Rëndësia analitike e kësaj figure qëndron në mundësinë për të shqyrtuar raportin ndërmjet bindjes ideologjike dhe praktikës organizative. Veprimtaria klandestine kërkonte më shumë sesa entuziazëm politik: ajo kërkonte aftësi për të krijuar lidhje, për të ruajtur sekretin, për të përballuar pasigurinë dhe për të vazhduar punën edhe pas arrestimeve dhe goditjeve të aparatit shtetëror.
Monografia ofron material të vlefshëm për këtë fushë, megjithëse një studim i mirëfilltë teorik do të kërkonte që përshkrimi faktografik të plotësohej me një analizë më të sistemuar të strukturave organizative, të hierarkive të vendimmarrjes dhe të marrëdhënieve ndërmjet organizatave të ndryshme shqiptare të kohës.
5. Dimensioni transnacional i rezistencës dhe roli i mërgatës
Një tjetër kontribut i veprës është ndriçimi i lidhjeve ndërmjet veprimtarisë ilegale në Kosovë dhe rrjeteve shqiptare në mërgim. Udhëtimet e Nuhi Berishës në Zvicër dhe në vende të tjera, kontaktet me veprimtarët jashtë vendit dhe pjesëmarrja në tubimet e mërgatës e nxjerrin rezistencën shqiptare përtej kufijve të hapësirës jugosllave.
Kjo pjesë e biografisë e bën të mundur trajtimin e lëvizjes shqiptare si një fenomen me dimension transnacional. Mërgata nuk ishte thjesht hapësirë strehimi për individët që largoheshin nga represioni. Ajo shërbente gjithashtu si mjedis për koordinimin politik, për komunikimin me opinionin ndërkombëtar, për shpërndarjen e materialeve dhe për ruajtjen e lidhjeve me organizimin brenda Kosovës.
Përvoja e Nuhi Berishës në këtë mjedis ndihmon të kuptohet se si veprimtarët e lidhën veprimtarinë e brendshme me solidaritetin e bashkatdhetarëve jashtë vendit. Në këtë kuptim, monografia ofron pika nisjeje për kërkime të mëtejshme mbi marrëdhëniet ndërmjet organizimit ilegal, mërgatës shqiptare dhe ndërkombëtarizimit gradual të çështjes së Kosovës.
Për një historiografi që synon ta shpjegojë rezistencën shqiptare në tërësinë e saj, ky dimension është i domosdoshëm. Lëvizjet politike që veprojnë nën represion shpesh mbështeten në rrjete që i kapërcejnë kufijtë shtetërorë. Prandaj, analiza e tyre nuk mund të kufizohet vetëm në hapësirën ku zhvillohen drejtpërdrejt ngjarjet.
6. Dokumentet arkivore dhe problemi i interpretimit historik
Një meritë e veçantë e monografisë është përfshirja e dokumenteve të institucioneve të ish-Jugosllavisë, e materialeve të organeve të sigurisë dhe të drejtësisë, si dhe e dokumentacionit që lidhet me rrethanat e 12 janarit 1984. Me interes është edhe paraqitja e një dokumenti të institucioneve amerikane të datës 6 maj 1985, ku trajtohet situata e shqiptarëve të Kosovës dhe përmendet rasti i Nuhi Berishës.
Përfshirja e këtyre burimeve zgjeron bazën faktografike të veprës dhe i jep lexuesit mundësinë të shohë se si veprimtaria e protagonistit regjistrohej jo vetëm nga rrethi i tij shoqëror, por edhe nga aparati shtetëror që e ndiqte, si dhe nga institucione të huaja që monitoronin zhvillimet në Kosovë.
Megjithatë, pikërisht këtu shfaqet edhe një nga çështjet kryesore metodologjike të historiografisë së rezistencës: dokumenti arkivor nuk është domosdoshmërisht pasqyrim neutral i realitetit. Dokumentet e policisë politike, të organeve hetimore dhe të gjykatave të një regjimi represiv duhet të lexohen në raport me interesat institucionale, gjuhën politike dhe kategoritë ideologjike të prodhuesit të tyre.
Në të njëjtën mënyrë, dëshmitë gojore kanë vlerë të veçantë, por kërkojnë krahasim me burime të tjera, sidomos kur janë mbledhur shumë vite pas ngjarjeve. Kujtesa mund të ruajë hollësi që dokumentet zyrtare i lënë jashtë, por mund të ndikohet edhe nga përvoja e mëvonshme, nga interpretimi retrospektiv dhe nga nevoja për t’i dhënë kuptim sakrificës.
Për këtë arsye, një hap i rëndësishëm drejt forcimit të karakterit akademik të veprës do të ishte dallimi edhe më i qartë ndërmjet faktit të dokumentuar, dëshmisë së drejtpërdrejtë, kujtimit retrospektiv dhe interpretimit të autorit. Kjo nuk është një vërejtje që e zvogëlon vlerën e monografisë. Përkundrazi, është një kërkesë që burimet e mbledhura të mund të shfrytëzohen me efektivitet edhe më të madh nga studiuesit e ardhshëm.
7. Rënia e Nuhi Berishës dhe Rexhep Malës: ngjarje historike dhe problem i dokumentimit
Pjesa që trajton rrethanat e 12 janarit 1984 përbën një nga segmentet më të rëndësishme të veprës. Rënia e Nuhi Berishës dhe Rexhep Malës nuk paraqitet vetëm si përmbyllje tragjike e dy jetëve, por edhe si një ngjarje që lidhet me historinë e rezistencës shqiptare dhe me përplasjen ndërmjet organizimit ilegal dhe aparatit represiv jugosllav.
Vëmendje të veçantë meriton përfshirja e procesverbalit të këqyrjes së vendit të ngjarjes, i përpiluar më 12 janar 1984, si dhe e materialeve të tjera dokumentare të lidhura me këtë episod. Këto dokumente janë me rëndësi sepse mundësojnë shqyrtimin e raportit ndërmjet versionit zyrtar të institucioneve të kohës dhe interpretimit historik që ndërtohet mbi të dhënat e paraqitura.
Një dokument zyrtar duhet trajtuar njëkohësisht si burim për ngjarjen që përshkruan dhe si dëshmi për mënyrën se si institucionet e kohës e regjistronin dhe e paraqisnin atë. Prandaj, analizimi i tij kërkon lexim kritik, krahasim të të dhënave dhe dallim ndërmjet konstatimeve të dokumentuara dhe përfundimeve që mund të nxirren prej tyre.
Vlera e monografisë qëndron në faktin se e vendos këtë dokumentacion në dispozicion të lexuesit dhe të studiuesit. Kjo hap rrugën për një hulumtim më të gjerë mbi rrethanat e ngjarjes, mbi mënyrën e trajtimit të saj nga institucionet e kohës dhe mbi procesin përmes të cilit ajo u shndërrua në pjesë të kujtesës kolektive shqiptare.
Në planin historik, rënia e dy veprimtarëve është pjesë e një historie më të gjerë të rezistencës. Në planin historiografik, ajo mbetet edhe një fushë kërkimi që kërkon dokumente të krahasuara, ekspertizë burimore dhe interpretim të kujdesshëm. Këto dy plane duhet të bashkëjetojnë: respekti për sakrificën nuk e përjashton rigorozitetin e kërkimit historik, por e bën atë edhe më të domosdoshëm.
8. Ndërmjet përkushtimit atdhetar dhe distancës akademike
Agim Sylejmani e shpreh hapur motivimin moral dhe kombëtar që e ka shtyrë drejt hartimit të kësaj monografie. Në parathënie ai flet për vështirësitë e mbledhjes së materialeve, për rrezikun e harresës kolektive dhe për mungesën e studimeve të mirëfillta mbi disa prej figurave të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.
Ky motivim është i kuptueshëm në kushtet kur dokumentimi i historisë së rezistencës shqiptare kërkon punë të vazhdueshme me materiale të shpërndara, dëshmi personale dhe dokumente që mund të mos jenë lehtësisht të qasshme. Përkushtimi i autorit ka rëndësi të veçantë për ruajtjen e burimeve dhe për krijimin e një baze mbi të cilën mund të zhvillohen kërkime të mëtejshme.
Megjithatë, nga këndvështrimi akademik, përkushtimi dhe distanca kritike nuk janë domosdoshmërisht në kundërshtim. Një autor mund të jetë i bindur për rëndësinë historike të figurës që studion dhe, njëkohësisht, të zbatojë kritere rigoroze në trajtimin e burimeve dhe në interpretimin e tyre.
Për ta forcuar edhe më tej vlerën shkencore të monografisë, do të ishte e dobishme që një aparat metodologjik më i sistemuar të shpjegonte kriteret e përzgjedhjes së dëshmive, mënyrën e verifikimit të tyre, raportin ndërmjet burimeve parësore dhe dytësore, si dhe rastet kur ekzistojnë mospërputhje ndërmjet rrëfimeve.
Po kështu, ndarja më e qartë ndërmjet dokumentit, dëshmisë dhe komentit interpretues do ta bënte veprën edhe më të përdorshme si burim referencial. Kjo do t’i ndihmonte studiuesit që, duke u mbështetur në materialet e mbledhura nga autori, të ndërtonin interpretime të reja, të verifikonin hipoteza dhe të krahasonin përfundime të ndryshme.
Këto kërkesa nuk e vënë në pikëpyetje rëndësinë e punës së Sylejmanit. Ato përcaktojnë, përkundrazi, rrugën përmes së cilës një përpjekje me vlerë dokumentare mund të shndërrohet në pikënisje për studime edhe më të specializuara.
9. Sfirca dhe mikrohistoria e hapësirës shqiptare
Një veçori e monografisë është përfshirja e një shtojce të gjerë për Sfircën, vendlindjen e Nuhi Berishës. Autori trajton historikun, gjeografinë, toponiminë, demografinë, shkollën dhe shpërnguljet e popullsisë. Kjo pjesë mund të duket, në pamje të parë, si një zgjerim përtej kufijve të biografisë. Në të vërtetë, ajo hap një perspektivë të dobishme për vendosjen e individit në mjedisin e tij shoqëror dhe historik.
Në metodologjinë e historisë, studimi i një hapësire të kufizuar gjeografike mund të ndihmojë në kuptimin e proceseve më të gjera politike dhe shoqërore. Historia e një fshati, e familjeve të tij, e shkollimit dhe e lëvizjeve demografike mund të ofrojë të dhëna për kushtet në të cilat formohen identitetet kolektive, përhapet arsimi dhe transmetohen kujtesa e përvojat politike.
Në këtë kuptim, pjesa kushtuar Sfircës ka potencialin të lexohet si një kontribut fillestar në mikrohistorinë e Gallapit dhe të hapësirës shqiptare përgjatë kufirit Kosovë–Serbi. Ajo e zgjeron sfondin e biografisë dhe krijon një bazë për kërkime mbi raportet ndërmjet mjedisit lokal, strukturës familjare, shkollimit dhe formimit të vetëdijes kombëtare.
Megjithatë, për ta shndërruar këtë potencial në një studim të plotë mikrohistorik, të dhënat lokale do të duhej të lidheshin edhe më drejtpërdrejt me pyetjet kërkimore që udhëheqin interpretimin e biografisë. Kjo do të mundësonte që historia e vendlindjes të mos mbetej vetëm kontekst plotësues, por të shërbente si pjesë integrale e shpjegimit historik.
10. Përfundim: një kontribut në dokumentimin e historisë së rezistencës shqiptare
Monografia Militanti Nuhi Berisha e Agim Sylejmanit është një vepër me rëndësi dokumentare dhe historike, e cila ndihmon në ruajtjen e kujtesës për një figurë të rëndësishme të organizimit politik shqiptar në Kosovë gjatë viteve 1981–1984. Përmes ndërthurjes së kujtimeve, dokumenteve arkivore, dëshmive të bashkëkohësve dhe materialeve fotografike, autori krijon një bazë të gjerë për njohjen e jetës dhe veprimtarisë së Nuhi Berishës.
Vlera e saj shtrihet në disa nivele: në rindërtimin e biografisë së protagonistit; në dokumentimin e organizimit ilegal shqiptar; në ndriçimin e lidhjeve ndërmjet veprimtarisë brenda Kosovës dhe rrjeteve të mërgatës; si dhe në ruajtjen e materialeve që mund të shërbejnë për studime të mëtejshme mbi historinë politike të Kosovës.
Një vlerësim akademik i veprës duhet të theksojë edhe nevojën për thellimin e aparatit metodologjik, për dallimin më të sistemuar të kategorive të burimeve dhe për krahasimin kritik të dëshmive. Këto janë kërkesa të natyrshme për një fushë kërkimi në të cilën dokumentacioni është i shpërndarë dhe kujtesa individuale ka një rol të rëndësishëm në rindërtimin e së kaluarës.
Megjithatë, këto hapësira për zhvillim nuk e zvogëlojnë kontributin themelor të autorit: mbledhjen, ruajtjen dhe vënien në dispozicion të një materiali të gjerë për jetën e një veprimtari që e lidhi fatin e vet me përpjekjen për çlirimin dhe vetëvendosjen e shqiptarëve të Kosovës.
Historia e rezistencës shqiptare nuk mund të kuptohet vetëm përmes ngjarjeve të mëdha, dokumenteve zyrtare apo figurave që zunë vend në institucionet e mëvonshme. Ajo duhet të rindërtohet edhe përmes jetëve konkrete, rrjeteve të organizimit, përvojave të burgosjes e të ilegalitetit dhe zgjedhjeve të individëve që vepruan në kushte të jashtëzakonshme historike.
Në këtë pikë qëndron edhe rëndësia afatgjatë e monografisë së Agim Sylejmanit. Ajo nuk e mbyll studimin e figurës së Nuhi Berishës; përkundrazi, krijon një bazë dokumentare dhe një nxitje për ta thelluar atë. Duke e vendosur jetën e tij në marrëdhënie me historinë e një brezi dhe të një lëvizjeje, vepra hap mundësi për studime më të gjera mbi formimin e rezistencës shqiptare dhe mbi rrugët historike që çuan nga mobilizimi politik i vitit 1981 drejt fazave të mëvonshme të luftës për çlirim.
Pikërisht për këtë arsye, Militanti Nuhi Berisha duhet vlerësuar jo vetëm si homazh për një veprimtar të rënë, por edhe si një kontribut në ndërtimin e bazës burimore të historiografisë së Kosovës. Kujtesa historike fiton qëndrueshmëri kur ruhet në dokumente, bëhet objekt i analizës kritike dhe u përcillet brezave të ardhshëm si dije e argumentuar. Në këtë proces, puna e Agim Sylejmanit përbën një hallkë të rëndësishme.
