Kur një melodi me ngarkesë politike dhe territoriale kundër Kosovës interpretohet në një aktivitet zyrtar të Bashkimit Evropian, problemi nuk mund të reduktohet vetëm te shija artistike e muzikantëve.
Dr. Sadri RAMABAJA
Në Bruksel, në prag të Forumit të Zgjerimit të Bashkimit Evropian, në një koncert të konceptuar nën moton “Meloditë e unitetit”, u interpretua melodia e këngës serbe “Oj Kosovo, Kosovo”. Një këngë e vitit 1989, e lindur në atmosferën e ngritjes së nacionalizmit serb dhe e lidhur me mitologjizimin politik të Kosovës, përmban në tekstin e saj pretendime të drejtpërdrejta territoriale ndaj vendit tonë.
Paradoksi është i dukshëm: në një aktivitet që synon të promovojë unitetin evropian, bashkëpunimin rajonal dhe perspektivën e integrimit, përzgjidhet një simbol muzikor që bart mesazhe të një narrative politike të papajtueshme me parimin e fqinjësisë së mirë dhe me respektimin e sovranitetit të shteteve.
Nuk bëhet fjalë për ndonjë këngë të zakonshme folklorike, as për një interpretim neutral të trashëgimisë muzikore serbe. Këtu kemi të bëjmë me një këngë të prodhuar në një kontekst të caktuar historik, kur regjimi i Slobodan Miloševićit po përshkallëzonte politikën e nacionalizmit shtetëror dhe po përgatitej të shkatërronte autonominë e Kosovës. Për këtë arsye, simbolika e saj nuk mund të shkëputet lehtësisht nga konteksti në të cilin u krijua dhe nga mesazhi që përcjell.
A mjafton të thuhet se fajin e kanë muzikantët?
Komisionerja për Zgjerim, Marta Kos, shprehu keqardhje për përzgjedhjen e këngës, duke deklaruar se ajo ishte zgjedhur nga muzikantët dhe se në asnjë mënyrë nuk përfaqëson qëndrimet e Komisionit Evropian apo pozicionin e saj për historinë e Kosovës.
Deklarata është një distancim politik i mirëpritur, por nuk e mbyll çështjen. Përkundrazi, ajo hap një varg pyetjesh institucionale që kërkojnë përgjigje.
Si është e mundur që një aktivitet zyrtar i Komisionit Evropian, i organizuar në kuadër të Forumit të Zgjerimit, të mos ketë pasur një mekanizëm paraprak të verifikimit të përmbajtjes simbolike dhe politike të programit artistik?
A nuk ekziston një strukturë organizative që miraton programin, përzgjedh interpretuesit, shqyrton repertorin dhe përcakton përmbajtjen e aktivitetit?
Nëse përzgjedhja i ishte lënë një grupi muzikantësh, kush e kishte autorizuar këtë kompetencë dhe mbi çfarë kriteresh? Nëse programi ishte miratuar nga organizatorët, kush mban përgjegjësi për mungesën e verifikimit?
Është e vështirë të besohet se në një institucion si Komisioni Evropian, ku çdo aktivitet zyrtar kalon nëpër procedura organizative, protokollare dhe komunikimi, repertori muzikor mund të trajtohet si një element krejtësisht jashtë përgjegjësisë institucionale.
Në praktikën e organizimit të aktiviteteve të Komisionit, përgjegjësia administrative për organizimin, programin dhe mbikëqyrjen e shërbimeve nuk zhduket vetëm pse një pjesë e punës i besohet një kontraktori të jashtëm. Për më tepër, dokumentet e vetë institucioneve evropiane parashohin përcaktimin e përgjegjësive dhe monitorimin e fazave të realizimit të aktiviteteve. Prandaj, përgjigjja se “muzikantët e kanë zgjedhur këngën” nuk është përgjigje e mjaftueshme për pyetjen se si ajo u përfshi në programin zyrtar.
Gabim i paqëllimshëm apo provokim i qëllimshëm?
Nuk kemi, deri më tani, prova të mjaftueshme për të pohuar se përzgjedhja ishte rezultat i një vendimi të qëllimshëm politik. Por as nuk mund të mbyllet çështja me një shpjegim administrativ, pa u bërë transparente procedura e përzgjedhjes.
Pikërisht këtu duhet të përqendrohet kërkesa për sqarim: të publikohet programi i plotë muzikor, emrat e përgjegjësve për përzgjedhjen, kriteret e përdorura, komunikimi ndërmjet organizatorëve dhe interpretuesve, si dhe procedura e miratimit përfundimtar.
Nëse kemi të bëjmë me një gabim të paqëllimshëm, transparenca institucionale duhet ta bëjë të mundur identifikimin e tij dhe nxjerrjen e përgjegjësive përkatëse. Nëse, përkundrazi, rezulton se përzgjedhja është bërë me vetëdije për ngarkesën politike të këngës, atëherë çështja merr një dimension krejt tjetër dhe kërkon përgjigje politike shumë më serioze.
Në të dyja rastet, përgjegjësia nuk mund të zhvendoset automatikisht te interpretuesit.
Brukseli duhet ta kuptojë kontekstin historik të Kosovës
Bashkimi Evropian nuk është një hapësirë neutrale ndaj historisë së vet dhe as ndaj historisë së vendeve që synojnë integrimin. Procesi i zgjerimit mbështetet në kritere politike, në respektimin e së drejtës ndërkombëtare, në fqinjësi të mirë dhe në pajtimin rajonal.
Por pajtimi nuk ndërtohet duke relativizuar përvojat historike të viktimave dhe as duke e trajtuar nacionalizmin territorial si një element të zakonshëm të shkëmbimit kulturor.
Kosova nuk kërkon që muzika serbe të përjashtohet nga skenat evropiane. Përkundrazi, trashëgimia kulturore e të gjitha komuniteteve duhet të ketë vend në hapësirën evropiane. Por ka një dallim thelbësor ndërmjet promovimit të kulturës dhe normalizimit të simboleve që bartin pretendime politike ndaj territorit të një shteti tjetër.
Ky dallim duhet të jetë veçanërisht i qartë në një aktivitet të Komisionit Evropian, institucioni që ka përgjegjësi të drejtpërdrejtë për procesin e zgjerimit.
Edhe një rrethanë tjetër e bën incidentin më të ndjeshëm: Kosova nuk ishte e ftuar në këtë edicion të Forumit të Zgjerimit, ndërsa një këngë me pretendime territoriale ndaj saj u përfshi në koncertin hapës. Kjo nuk provon ndonjë strategji të qëllimshme përjashtimi, por krijon një kontrast politik që Brukseli duhet ta marrë seriozisht.
Çështja nuk përfundon me një shprehje keqardhjeje
Komisionerja Marta Kos duhet të kërkojë një sqarim të plotë institucional, jo vetëm të distancohet personalisht nga përzgjedhja e këngës. Komisioni Evropian duhet të bëjë të ditur se kush e përgatiti programin, kush e miratoi dhe çfarë mekanizmash kontrolli u përdorën.
Në fund të fundit, çështja nuk është një melodi. Është përgjegjësia politike e një institucioni që pretendon të ndërtojë një rend evropian të bazuar në vlera, respekt të ndërsjellë dhe fqinjësi të mirë.
Evropa nuk mund të predikojë pajtimin, ndërsa në aktivitetet e veta zyrtare të mos jetë në gjendje të dallojë një shkëmbim të mirëfilltë kulturor nga një simbolikë që bart pretendime territoriale dhe kujtesë nacional-shoviniste.
Prandaj, pyetja që duhet t’i shtrohet Brukselit nuk është vetëm pse u luajt ajo këngë. Pyetja është: kush e përzgjodhi, kush e miratoi dhe kush mban përgjegjësi që një mesazh i tillë të bëhej pjesë e një aktiviteti zyrtar të Bashkimit Evropian?
Përgjigjja ndaj këtyre pyetjeve do të tregojë nëse kemi të bëjmë me një pakujdesi organizative që kërkon korrigjim, apo me një problem më të thellë të ndjeshmërisë politike dhe institucionale ndaj historisë së Kosovës.
