Oligarkia ka qenë një pjesë qendrore e demokracisë sonë që nga themelimi. SHBA-të janë një demokraci, por janë edhe një oligarki.
Nga Dr. Jeffrey Winters /THE CHRISTIAN SCIENCE MONITOR
13 nëntor 2026
Gjatë 20 viteve të fundit, kam qenë dëshmitar i një transformimi të jashtëzakonshëm në një seminar që jap në Universitetin Northwestern të quajtur “Oligarkët dhe Elitat”. Kur filloi mësimi në vitin 2006, vetëm një dorë u ngrit kur pyeta nëse studentët mendonin se kishte oligarki në Shtetet e Bashkuara. “Rusia kishte oligarkë”, deklaroi njëri. “SHBA-të kanë njerëz të pasur.”
Sot, kur bëj të njëjtën pyetje, pothuajse të gjithë ngrenë dorën. Çfarë ka ndryshuar? Në vitin 2010, Gjykata e Lartë vendosi në çështjen Citizens United kundër Komisionit Federal të Zgjedhjeve se shpenzimet e pakufizuara në fushata ishin liri e fjalës e mbrojtur sipas Amendamentit të Parë. Kjo hapi portat për përdorimin e pasurisë në zgjedhje, duke vërtetuar se paratë ishin një formë legjitime e zërit demokratik.
Në vitin 2011, protestat e lëvizjes “Occupy Wall Street” e përqendruan vëmendjen tonë te fuqia joproporcionale e 1%. Mesazhi pati jehonë jo vetëm në nivel kombëtar, por edhe global. Deri në vitin 2013, reagimi i studentëve në klasën time kishte filluar të ndryshonte. Dhe kjo perspektivë është ngurtësuar vetëm ndërsa oligarkët kanë marrë një rol gjithnjë e më të dukshëm në jetën publike, duke u shfaqur në të njëjtën skenë me kandidatët, duke mbajtur fjalime dhe duke derdhur miliarda dollarë në fushata në të gjitha nivelet e qeverisjes. Gjatë zgjedhjeve të fundit të mesmandatit, për shembull, miliarderët bënë investime rekord në fushata në të dyja anët e korridorit; pesë investitorët kryesorë politikë siguruan 900 milionë dollarë për kandidatët që mbështesin. Vetëm Elon Musk përbënte 446 milionë dollarë nga kjo shumë. Vetëm kompanitë e inteligjencës artificiale Anthropic dhe OpenAI kanalizuan 100 milionë dollarë në super PAC që mbështesin si demokratët ashtu edhe republikanët.
Sot, e gjej veten duke luftuar për t’i bindur studentët e mi se ka ende shumë gjëra demokratike në sistemin tonë.
Të dyja, përpiqem t’ua mësoj atyre, mund të jenë të vërteta. SHBA-të janë demokraci. Janë gjithashtu edhe oligarki. Dhe ne studiojmë se si hartuesit e ligjit kishin ndërmend që të ishte kështu.
Për të kuptuar se çfarë është oligarkia, duhet të fillojmë me oligarkët.
Ekzistojnë shumë forma të individëve të fuqishëm – ata që mbajnë poste të larta; ose që komandojnë korporata të mëdha; ose që, si Martin Luther King Jr. ose Mahatma Gandhi, mobilizojnë miliona. Një person që udhëheq një milici personale është i fuqishëm. I tillë ishte edhe Pablo Escobar, i cili drejtoi një kartel droge në Kolumbi.
Pushteti i oligarkëve vjen nga pasuria masive. Pasuria e tyre nuk blen vetëm gjëra të shtrenjta – nëse do të ishte kështu, termi “oligark” nuk do të ekzistonte. Pasuria në këtë formë blen edhe ndikim politik. Dhe gjëja shqetësuese nga një perspektivë amerikane është se kjo është po aq e lehtë për t’u bërë në një demokraci sa është në një diktaturë.
Ia vlen të ndalemi te kjo pikë e fundit. Oligarkia nuk është një lloj qeverisjeje. Është përdorimi i një pasurie të jashtëzakonshme për të arritur qëllimet sociale, politike dhe ekonomike të oligarkëve. Dhe këto qëllime zakonisht bashkohen rreth një objektivi: mbrojtja e pasurisë.
Në të vërtetë, përkufizimi më i thjeshtë i oligarkisë mund të jetë politika e mbrojtjes së pasurisë. Kjo është ajo që i bashkon oligarkët. Ata që mbajnë pasuri të mëdha e dinë se kërcënimet ndaj pasurisë së tyre mund të vijnë nga çdo drejtim. Jo të pasurit janë ngritur me sfurqe dhe pishtarë. Mbretërit u përpoqën të rrëmbenin pronat e fisnikëve. Një nga kërcënimet më të mëdha me të cilat janë përballur oligarkët gjatë shekujve ishte nga oligarkë të tjerë që përdorin ushtritë e tyre private për t’u pasuruar. Piramidat e pasurisë janë gjithmonë të paqëndrueshme.
Pra, oligarkët që përndryshe mund të kundërshtonin dhe anulonin politikisht njëri-tjetrin, bashkohen për të mbrojtur pasurinë.
Ngritja e shtetit modern dhe sundimi i ligjit zgjidhi disa probleme për oligarkët. Me ushtritë profesionale kombëtare dhe forcat policore vendase, oligarkët u çliruan nga problemet dhe shpenzimet e mbajtjes së ushtrive private. Të drejtat e pronës të zbatuara me ligje mbronin pasurinë e tyre.
Por oligarkët u alarmuan ndërsa lëvizja për demokraci fitoi vrull në vitet 1700.
Ata kishin frikë se ndarja e fuqisë së votimit dhe e zërit me shumë jo të pasur ishte një formulë për katastrofë. Si mund të mbetej një piramidë pasurie, me vetëm pak veta në kulm, nëse jo të pasurit mund të përdornin fuqinë e numrit të tyre dhe legjitimitetin e demokracisë për të ulur pabarazinë?
Apo çfarë do të ndodhte nëse, gjatë një krize të thellë ekonomike, njerëzit do të përdornin demokracinë për të zhvendosur më shumë nga dhimbjet financiare tek ata që janë më të aftë ta përballojnë atë?
Në këtë vend, përplasja midis nevojave të oligarkisë dhe idealeve të demokracisë si vullneti dhe pëlqimi i të qeverisurve arriti kulmin që në vitet 1780 – dhe madje pati një ndikim të thellë në Konventën Kushtetuese të vitit 1787 në Filadelfia.
Kishte shumë probleme me Kushtetutën e parë të vendit, Nenet e Konfederatës, dhe pati disa thirrje për të mbajtur një konventë për ta rregulluar atë. George Washington, Alexander Hamilton dhe James Madison ishin ndër figurat më të shquara që i nxitën shtetet të ndërmerrnin veprime.
Por çdo përpjekje për t’u mbledhur dështoi. Gjashtë legjislatura shtetërore madje miratuan rezoluta kundër mbajtjes së një konvente.
Pastaj, oligarkia dhe demokracia u përplasën aq frontalisht në Amerikë sa hartuesit e ligjit besuan se nuk kishin zgjidhje tjetër veçse të ndërmerrnin veprime. Ata vrapuan në Filadelfia të panikosur.
Burimi i problemit ishte një krizë borxhi
Oligarkët-kreditorë dhe qeveritë e huaja kishin financuar Luftën e Pavarësisë. Dhe në vitet pas luftës, këta financues prisnin që të shlyheshin – me interes. Barra e shlyerjes së atij borxhi ra mbi fermerët e vegjël të Amerikës në formën e taksave, të cilat në ato ditë mblidheshin nga sherifët.
Por një rënie e rëndë ekonomike pas luftës bëri që deri në mesin e viteve 1780, shumë prej këtyre fermerëve të vegjël të mos mund të paguanin.
SHBA-të trashëguan burgjet e debitorëve nga britanikët. Ata që nuk ishin në gjendje të paguanin borxhet personale ose qeveritare humbën pronën e tyre dhe u futën pas hekurave, ndonjëherë me familjet e tyre dhe shpesh përkrah kriminelëve të dhunshëm.
Të dhënat historike tregojnë se burra, gra dhe fëmijë që nga mosha 2 vjeç u burgosën me dhjetëra mijëra.
Të njëjtët fermerë të vegjël ishin gjithashtu të vetmit qytetarë të autorizuar për të votuar në demokracinë e re amerikane.
Në rreth gjysmën e shteteve, mbështetësit e agrarizmit kishin marrë kontrollin e legjislaturave lokale. Fermerët u kërkuan këtyre përfaqësuesve ndihmë në mënyrë që ata dhe familjet e tyre të shmangnin rrënimin dhe burgjet. Këto legjislatura shtetërore filluan të miratonin ligje që lejonin shtypjen e parave të letrës, të cilat mund të përdoreshin për të paguar borxhet me një zbritje të madhe kur letra zhvlerësohej kundrejt arit dhe argjendit.
Oligarkët-kreditorë u tronditën. Ata dhanë kredi në monedhë të huaj, por po i shlyenin me një zbritje në letrat me vlerë që nuk i donin. Të gjithë e kuptuan se demokracia po u sillte një
prerje të madhe financiare oligarkëve.
Nga perspektiva e shumë njerëzve, demokracia po funksiononte në këto shtete. Dhimbja e depresionit dhe krizës së borxhit ishte bërë shumë e madhe për shumicën dërrmuese të qytetarëve dhe qeveria po ndërhynte për të ndihmuar.
Megjithatë, nga perspektiva e oligarkëve, politika e mbrojtjes së pasurisë po dështonte. Demokracia e re përbënte një kërcënim, ashtu siç kishin frikë.
Përplasja sapo kishte filluar
Në shtete të tjera, kreditorët-oligarkë dominonin legjislaturat. Atje, qeveritë shtetërore refuzuan të shtypnin para letre, edhe kur fermerët luteshin, përgjëroheshin dhe bënin peticione për lehtësim.
Këta fermerë panë se bashkëqytetarët e tyre në shtete të tjera po shmangnin burgjet e debitorëve, ndërsa legjislaturat e tyre po u përgjigjeshin pakicave të pasura në vend të shumë jo të pasurve. Fermerët e panë këtë si mizore dhe jodemokratike, dhe vendosën t’i merrnin gjërat në duart e tyre.
Në qindra kryengritje në Massachusetts dhe shtete të tjera, veçanërisht në New England, qytetarët rrëmbyen armët dhe marshuan drejt qyteteve.
Ata nuk i sulmuan të pasurit dhe nuk qëlluan asnjë plumb. Në vend të kësaj, liruan të gjithë ata që mbaheshin në burgun e debitorëve. Ata gjithashtu i penguan gjyqtarët të mbanin gjyq, që do të thoshte se gjyqtarët nuk mund të sekuestronin fermat e zhytura në borxhe ose t’ua dorëzonin ato prona kreditorëve-oligarkë.
Më i famshmi nga këto veprime të drejtpërdrejta qytetare ishte Rebelimi i Shays, një kryengritje në Massachusettsin qendror dhe perëndimor.
E gjithë kjo i bindi hartuesit e projektligjit të kapërcenin ngurrimin dhe përçarjet e tyre dhe më në fund të takoheshin në Filadelfia për të adresuar ato që i shihnin si trende alarmante në demokracinë amerikane.
Delegacionet shtetërore të mbledhura në Filadelfia nuk ishin dakord për shumë gjëra. Kishte shtete të mëdha, shtete të vogla, shtete që mbështesnin skllavërinë dhe shtete kundër saj. Por një gjë për të cilën delegatët ranë dakord ishte se, sipas fjalëve të Elbridge Gerry të Masaçusetsit, në Amerikë kishte një “tepricë demokracie”.
Hartuesit besonin sinqerisht në pëlqimin e të qeverisurve – aq të kufizuar sa ishte ai në vitet 1780 – por ata besonin gjithashtu në mbrojtjen e pakicës së pasur kundër shumicës jo të pasur.
Gjatë diskutimeve të tyre, ata përdorën fjalë si “shfrenim demokratik”, “demokraci kokëfortë” dhe “tirani demokratike” për të përshkruar krizën që po kaplonte kombin.
Ata punuan për të gjetur një mënyrë për të kombinuar oligarkinë me demokracinë. Ata e kuptuan se pabarazia ekstreme ekonomike do të çonte në tensione politike. Por ata besonin se këto tensione mund të menaxhoheshin nga dizajni i duhur institucional i qeverisjes.
Zgjidhja e tyre ishte ristrukturimi i demokracisë amerikane në mënyrë që ajo të ishte piramidale në një mënyrë që të ishte paralele me piramidën e pasurisë së shoqërisë.
Na është mësuar të mendojmë për kontrollet dhe balancat si ndarje horizontale të degëve legjislative, ekzekutive dhe gjyqësore për të siguruar që asnjë mbret apo tiran të mos marrë shumë pushtet.
Por hartuesit e ligjit kishin gjithashtu një strategji shumë të qëllimshme të kontrolleve dhe balancave vertikale në mendje kur projektuan që qeveria e re të ishte e shtresuar si një tortë e madhe martese, me pushtetin e popullit në bazë, mbi të cilin pushteti i oligarkëve përqendrohej gjithnjë e më shumë lart.
Kushtetuta e re që ata shkruan filloi me një Dhomë Përfaqësuesish, e cila ishte e vetmja pjesë e qeverisë për të cilën ata kishin ndërmend që populli të votonte. Mbi Dhomën, ata krijuan një Senat. Detyra e tij kryesore ishte të kontrollonte Dhomën. Ata ranë dakord që Senati do të popullohej nga të pasurit dhe populli nuk do të kishte mundësi të votonte për anëtarët e tij. Në rast se politikat kërcënuese nga poshtë do të kalonin disi në Senat, ata i dhanë të drejtën e vetos mbi të gjithë legjislaturën një presidenti, të cilin gjithashtu nuk e donin të zgjidhej nga populli.
Së fundmi, në rast se të gjitha këto masa mbrojtëse dështonin dhe një veprim i urryer demokratik i kalonte presidentit, ata krijuan një Gjykatë Supreme që mund të rrëzonte veprimet demokratike të Dhomës së Përfaqësuesve, Senatit dhe degës ekzekutive.
Vendimi i fundit i Konventës së vitit 1787 ishte të ndalonte të gjitha shënimet mbi diskutimet e hartuesve për të paktën 30 vjet. (Siç doli, askush nuk i pa ato për 53 vjet.) Ata nuk donin një reagim të ashpër kundër demokracisë së pjesshme që kishin projektuar derisa ajo të kishte kohë të zërë rrënjë dhe të vendosej.
Kjo strukturë na ndihmon të kuptojmë diçka mjaft të çuditshme në lidhje me sistemet tona moderne politike. Gjatë 250 viteve të fundit, Amerika është bërë më demokratike. Vendi ka hequr skllavërinë, ka zgjeruar të drejtën e votës për njerëzit e të gjitha racave dhe u ka dhënë grave të drejtën e votës. Në vitin 1913, një amendament kushtetues u dha amerikanëve të drejtën për të votuar për senatorët e tyre.
E megjithatë, shoqëria amerikane është bërë shumë më e pabarabartë ekonomikisht. Kjo për shkak se demokracia jonë është projektuar qëllimisht në një mënyrë që është e hapur ndaj ndryshimeve të mëdha horizontalisht midis jo të pasurve, por fort rezistente ndaj presioneve demokratike për të rishpërndarë pasurinë ose për të ulur pabarazinë vertikalisht.
Masat mbrojtëse që hartuesit e demokracisë ndërtuan siguruan që miratimi i politikave kundër interesave të oligarkëve do të ishte jashtëzakonisht i vështirë. Që nga fillimi, pasuria vërshoi nga oligarkët për të anuar procesin zgjedhor në favor të kandidatëve të varur nga të pasurit.
Kjo do të thotë që oligarkia është një tipar i demokracisë sonë, jo një defekt. Unë e përshkruaj sistemin tonë si “pabarazi pjesëmarrëse”.
Pjesa e pabarazisë nuk është e re. Por pjesa pjesëmarrëse është. Epoka jonë është hera e parë në historinë e njerëzimit kur pabarazia mbahet dhe rritet përmes demokracisë në vend të diktaturës.
Ajo që e bën të mundur këtë është se oligarkia është e ndërthurur në demokracinë tonë.
Duke shkruar 2,500 vjet më parë, Aristoteli tha se e vetmja mënyrë që një shoqëri jashtëzakonisht e pabarabartë mund të ishte demokratike ishte nëse pushteti i pakicës së pasur bashkohej me pushtetin e shumicës. Por ai shtoi se kjo do të funksiononte vetëm nëse të gjithë nuk ishin plotësisht të sigurt nëse po jetonin në një oligarki apo demokraci. Konfuzioni është thelbësor për bashkimin.
Ky bashkim po vihet në provë sepse oligarkët janë shumë më të dukshëm tani sesa në çdo kohë që nga Epoka e Artë, kur ata quheshin baronë grabitës. Pasuria e fshehtë i ka lënë vendin oligarkisë së dukshme, ku ultra të pasurit nuk ndiejnë nevojën për të ndjekur interesat e tyre në heshtje dhe përmes politikanëve. Shumë prej tyre kanë vendosur të shkojnë një hap më tej dhe të heqin dorë nga politikanët dhe thjesht të përdorin pasurinë e tyre për të financuar fushatat e tyre.
Kjo ka përmbysur paqartësinë e qëllimshme që Aristoteli tha se ishte kaq e rëndësishme që oligarkia dhe demokracia të bashkëjetonin. Ashtu si studentët e mi, publiku amerikan ka shumë më tepër qartësi rreth rolit që luajnë oligarkët në politikën e tyre.Dhe qofshin ata demokratë, të pavarur apo republikanë, atyre nuk u pëlqen kjo. [Përktheu: Dan GASHI]
Shënim: Jeffrey Winters është profesor i shkencave politike në Universitetin Northwestern dhe autor i librit “The Blind Spot: How Oligarchs Dominate Our Democracy” (Pika e Verbër: Si Dominojnë Oligarkët Demokracinë Tonë).
