Një polemikë me interpretimin e Adnan Qakës mbi filozofinë politike të Ibrahim Rugovës
Nga Dr. Sadri RAMABAJA
Teksti i Adnan Qakës mbi të ashtuquajturën filozofi politike rugoviane përpiqet ta paraqesë Ibrahim Rugovën si mishërim të unitetit kombëtar, të kompromisit, të tolerancës demokratike dhe të orientimit euroatlantik. Në këtë interpretim, rugovizmi shndërrohet në një formulë pothuajse universale të urtësisë politike: të bashkosh aty ku të tjerët përçajnë, të dialogosh aty ku të tjerët fyejnë dhe të tejkalosh interesat partiake në emër të interesit kombëtar.
Në pamje të parë, këto parime janë të padiskutueshme. Kush mund të jetë kundër unitetit, tolerancës, kompromisit apo interesit shtetëror? Por pikërisht këtu qëndron problemi: parimet abstrakte, për të cilat mund të pajtohet pothuajse çdo demokrat, nuk përbëjnë vetvetiu një filozofi politike dhe aq më pak dëshmi për ekzistencën e saj në praktikën e një lideri konkret.
Një filozofi politike nuk ndërtohet duke përzgjedhur disa deklarata, qëndrime apo tipare të dëshirueshme të një personaliteti historik. Ajo duhet të rindërtohet përmes analizës kritike të ideve, të vendimeve, të kontradiktave dhe të pasojave historike të veprimit politik. Përndryshe, nuk kemi të bëjmë me studim të mendimit politik, por me idealizim retrospektiv të një figure politike.
Pikërisht këtë problem e kam trajtuar në librin tim Liria pa heronj – Republika në kthetrat e olhokratëve (Onufri, 2021), ku kam vënë në pikëpyetje interpretimin apologjetik të historisë politike të Kosovës dhe, në veçanti, mënyrën se si është ndërtuar miti politik rreth elitave që udhëhoqën Kosovën gjatë dekadës së aparteidit serb 1989–1999.
1. Nga qëndrimet politike te një filozofi e sajuar retrospektivisht
Qaka pohon se rugovizmi nuk është ideologji e mirëfilltë, por filozofi dhe praktikë politike e bazuar në unitet, rezistencë paqësore, demokraci, tolerancë, kompromis dhe orientim perëndimor. Por, nëse pranojmë se Rugova nuk la pas një sistem të artikuluar doktrinar, atëherë lind pyetja: mbi çfarë baze mund të ndërtohet një filozofi politike e emërtuar sipas tij, pa i nënshtruar më parë qëndrimet dhe veprimet e tij një analize kritike?
Nuk mjafton të thuhet se Rugova përfaqësonte urtësinë politike, sepse urtësia nuk matet me tonin e qetë të ligjërimit, as me aftësinë për të shmangur konfliktin. Ajo matet, para së gjithash, me aftësinë për të identifikuar drejt raportet e forcës, për të lexuar shenjat e kohës dhe për të marrë vendime që i shërbejnë qëllimit historik të një populli.
Në politikë, edhe mosveprimi është veprim; edhe kompromisi mund të bëhet instrument i nënshtrimit; edhe paqja mund të shndërrohet në mekanizëm të zgjatjes së padrejtësisë. Prandaj, rezistenca paqësore nuk mund të gjykohet jashtë kontekstit në të cilin zbatohet, ndërsa kompromisi nuk mund të shpallet virtyt në vetvete, pa u analizuar përmbajtja dhe çmimi i tij politik.
Problemi nuk është te parimet që Qaka ia atribuon Rugovës, por te mungesa e ballafaqimit të tyre me praktikën konkrete politike të Rugovës.
2. Viti 1981 dhe konflikti i dy strategjive politike
Në librin tim kam argumentuar se demonstratat e pranverës së vitit 1981 përbëjnë një kthesë themelore në historinë moderne të Kosovës. Ato e ngritën kërkesën për Republikën e Kosovës në qendër të mobilizimit politik dhe hapën një proces që nuk mund të shpjegohet vetëm përmes historisë së institucionalizmit autonomist apo të rezistencës paqësore të viteve nëntëdhjetë.
Përkundrazi, ato duhet të studiohen edhe në raport me lëvizjen ilegale, me organizimin politik të brezit të Republikës dhe me procesin që, përmes Lëvizjes Popullore të Kosovës, do të çonte te themelimi i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.
Në këtë pikë, interpretimi i Qakës e shmang çështjen thelbësore: si mund të ndërtohet një filozofi politike e unitetit kombëtar pa u përballur me ndarjen historike ndërmjet strategjisë institucionaliste dhe asaj revolucionare?
Në Liria pa heronj kam argumentuar se elita politike që udhëhoqi institucionet e Kosovës gjatë viteve 1981–1989 dështoi të përvetësonte kërkesën historike për Republikë. Ky dështim dhe përplasja ndërmjet dy rrymave politike nuk mund të fshihen më pas një narrative të përgjithshme mbi urtësinë dhe unitetin kombëtar.
Historia nuk na kërkon të mohojmë kontributet e askujt. Ajo na kërkon të dallojmë ndërmjet meritave reale, kufizimeve politike dhe përgjegjësive historike.
3. Rezistenca paqësore nuk është e njëjtë me strategjinë e çlirimit
Askush nuk mund ta mohojë rëndësinë e organizimit të rezistencës qytetare, të institucioneve paralele dhe të mbështetjes ndërkombëtare gjatë viteve të represionit serb që kulmoi me apart’heid. Por problemi fillon kur këto përvoja interpretohen si dëshmi e epërsisë absolute të një strategjie politike.
Në librin tim kam vënë në pikëpyetje pikërisht mënyrën se si doktrina e rezistencës paqësore u shndërrua në një formulë të pakontestueshme, duke lënë në hije nevojën për organizim politik e ushtarak dhe për përgatitjen e një alternative çlirimtare. Kam kritikuar, gjithashtu, mënyrën se si udhëheqja e LDK-së u përball me daljen e UÇK-së dhe me ndryshimin e realitetit politik e ushtarak, veçanërisht gjatë viteve 1997–1998.
Këtu qëndron dallimi ndërmjet vlerësimit historik dhe kultit politik: vlerësimi historik i njeh kontributet, por nuk i përjashton gabimet nga analiza; kulti politik i shndërron qëndrimet e liderit në norma të përhershme dhe çdo kritikë ndaj tyre në një sulm ndaj vetë historisë.
Nëse rugovizmi do të ishte vërtet filozofi e përgjegjësisë shtetërore, atëherë duhej të shqyrtohej edhe përgjegjësia për raportin me lëvizjen çlirimtare, për mungesën e një strategjie të integruar politike dhe ushtarake dhe për vështirësitë e koordinimit kombëtar në çastet vendimtare.
4. Uniteti kombëtar nuk mund të ndërtohet mbi amnezinë historike
Qaka e paraqet rugovizmin si aftësi për të tejkaluar inatet, për të menaxhuar dallimet dhe për ta vendosur interesin kombëtar mbi interesat partiake. Por uniteti nuk është sinonim i heshtjes, as pajtimi sinonim i shmangies së përgjegjësisë.
Një shoqëri që synon të ndërtojë shtet funksional duhet të jetë në gjendje të ballafaqohet me historinë e vet, përfshirë konfliktet ndërmjet rrymave politike, gabimet strategjike dhe përgjegjësitë individuale. Përndryshe, uniteti shndërrohet në një formulë retorike që mbron status quo-në dhe pengon pjekurinë politike.
Në librin tim në fjalë kam insistuar se historia e Kosovës nuk mund të shkruhet duke neglizhuar demonstratat e vitit 1981, veprimtarinë e organizatave ilegale dhe procesin që çoi te lufta çlirimtare. Po kështu, nuk mund të ndërtohet një histori e drejtë politike duke i trajtuar elitat institucionale të viteve nëntëdhjetë si të përjashtuara nga çdo kritikë, vetëm për shkak të rolit që patën në organizimin e rezistencës qytetare.
Uniteti kombëtar që kërkon amnezi historike nuk është unitet i pjekur demokratik; është kompromis me të vërtetën.
5. Perëndimi si orientim strategjik, jo si zëvendësim i vullnetit politik
Orientimi perëndimor dhe marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara e me vendet evropiane kanë qenë faktorë vendimtarë për fatin e Kosovës. Por as ky orientim nuk mund të përdoret si argument që e imunizon një lider nga analiza kritike.
Aleancat ndërkombëtare kanë rëndësi pikërisht sepse ndërveprojnë me vullnetin, organizimin dhe aftësinë vepruese të një populli. Mbështetja e jashtme nuk e zëvendëson subjektivitetin politik; ajo mund ta përforcojë atë, nëse ekziston një projekt i qartë politik dhe një organizim i aftë për ta çuar deri në fund.
Në Liria pa heronj kam kritikuar prirjen e elitave politike për t’ua deleguar qendrave të huaja vendimmarrëse çështjet që kërkonin organizim të brendshëm dhe përgjegjësi politike shqiptare. Kjo kritikë nuk është mohim i rolit të Perëndimit. Përkundrazi, është kërkesë që partneriteti ndërkombëtar të mos ngatërrohet me heqjen dorë nga iniciativa politike.
Prandaj, orientimi euroatlantik nuk përbën, në vetvete, provë të ekzistencës së një filozofie rugoviane. Ai është një orientim strategjik që duhet analizuar në raport me objektivat konkrete, me rezultatet e arritura dhe me aftësinë për të mbrojtur interesat e Kosovës.
6. Rugova përballë çastit historik: dështimi për ta integruar UÇK-në në strategjinë kombëtare të çlirimit
Në çastin kur Kosova po kalonte nga rezistenca qytetare në luftën e armatosur për çlirim, qëndrimi i Ibrahim Rugovës ndaj UÇK-së nuk dëshmoi aftësinë e një burrështeti për ta kuptuar dhe për ta përvetësuar domethënien historike të momentit.
Në vend që ta trajtonte daljen e UÇK-së si shprehje të një realiteti të ri politik, të lindur nga dështimi i status quo-së dhe nga pamundësia për ta ndalur dhunën serbe përmes rezistencës paqësore, Rugova dhe një pjesë e udhëheqjes së LDK-së e panë atë me mosbesim, madje në disa raste e kontestuan vetë ekzistencën dhe legjitimitetin e saj.
Këtu qëndron kontradikta themelore: një personalitet I përmasave të burrështetit nuk gjykohet vetëm nga aftësia për të ruajtur qetësinë, për të komunikuar me diplomacinë perëndimore apo për të ndërtuar institucione paralele. Ai gjykohet sidomos nga aftësia për ta lexuar drejt çastin historik, për t’i identifikuar forcat që mund ta çojnë përpara çështjen kombëtare dhe për të ndërtuar një strategji që i bashkon format e ndryshme të rezistencës në funksion të një qëllimi të përbashkët.
Gabimi politik i Rugovës nuk qëndron te zgjedhja fillestare e rezistencës paqësore, por te pamundësia për ta rishikuar strategjinë kur rrethanat historike e kishin tejkaluar atë. Kur UÇK-ja u shfaq si faktor i ri në skenën politike e ushtarake, kërkohej një rikonceptim i raportit ndërmjet rezistencës qytetare, organizimit politik, luftës çlirimtare dhe diplomacisë ndërkombëtare. Në vend të kësaj, mbizotëroi një qasje që, në momente vendimtare, rrezikoi ta thellonte përçarjen brenda vetë lëvizjes kombëtare.
Ky është argumenti që e rrëzon interpretimin idealizues të rugovizmit si filozofi të unitetit kombëtar: nuk mund të shpallësh unitetin si parim themelor politik dhe, njëkohësisht, ta trajtosh me mosbesim faktorin që po merrte mbi vete barrën e luftës çlirimtare.
Në këtë kuptim, kritika e paraqitur në librin Liria pa heronj nuk është mohim i rëndësisë së Rugovës në historinë e Kosovës. Është kundërshtim i përpjekjes për ta shndërruar figurën e tij në një autoritet të paprekshëm, duke anashkaluar kontradiktat dhe përgjegjësitë politike të periudhës më vendimtare të historisë sonë moderne.
Përfundim: Përtej mitit të rugovizmit
Rugova ishte një figurë e rëndësishme e historisë politike të Kosovës. Por rëndësia historike nuk e përjashton gjykimin kritik. Përkundrazi, sa më i madh të jetë ndikimi i një lideri, aq më e madhe është nevoja për të shqyrtuar trashëgiminë e tij pa paragjykime, as glorifikuese, as denigruese.
Polemika ime me Adnan Qakën nuk ka të bëjë me mohimin apriori të çdo kontributi të Rugovës, por me kundërshtimin e shndërrimit të qëndrimeve të tij politike në një filozofi universale të urtësisë, unitetit dhe kompromisit, pa analizuar kontradiktat e tyre historike.
Nuk është e mjaftueshme të shpallet se rugovizmi bashkon, toleron dhe ndërton shtet. Duhet dëshmuar se në ç’mënyrë, në cilat rrethana dhe me çfarë pasojash historike këto parime u mishëruan në praktikën politike.
Nëse synojmë një historiografi serioze, duhet të dalim nga logjika e kampeve politike dhe të pranojmë se asnjë lider nuk mund të bëhet pronar ekskluziv i një periudhe historike. Historia e Kosovës është rezultat i ndërveprimit dhe i përplasjes së shumë rrymave, brezave dhe strategjive politike, ndër të cilat demonstratat e vitit 1981, veprimtaria e LPK-së dhe lufta e UÇK-së zënë një vend të pazëvendësueshëm.
Prandaj, në vend të një rugovizmi të ndërtuar mbi përzgjedhjen e tipareve të dëshirueshme të një lideri, na duhet një histori kritike e mendimit dhe e veprimit politik në Kosovë.
Sepse shteti nuk ndërtohet mbi mitet e paprekshme të liderëve, por mbi të vërtetën historike, përgjegjësinë politike dhe aftësinë e qytetarëve për të nxjerrë mësime nga e kaluara.
Ky është edhe kuptimi i titullit të librit tim Liria pa heronj: jo mohim i sakrificës dhe i figurave historike, por refuzim që liria dhe Republika të mbeten peng i miteve politike, në vend që të shndërrohen në institucione funksionale, në demokraci të pjekur dhe në dinjitet qytetar.
P.S:
Burimi i tekstit të Adnan Qakës: https://www.facebook.com/adnan.qaka
