(Dialektika e Transcendencës Historike, Kalkulusi i Intelektit dhe Imperativi Kategorik i Shtetësisë)
Ukshin Hoti: “Shqipërinë e pabërë, bëje Shqipëri të bërë. Bëje ose vdis!”
Nga Gëzim Ajgeraj, shkrimtar
Përpjekja për të konceptuar fatin e një kombi nëpërmjet thjerrëzës së filozofisë politike nuk është thjesht një ushtrim analitik mbi institucionet apo mekanizmat e pushtetit, por një zbritje e thellë ontologjike në zgavrën ku përplasen qenia dhe mosqenia, e ardhshmja e mundshme dhe e tashmja e cunguar.
Kur mendimi politik shqiptar përballet me figurën dhe trashëgiminë e Ukshin Hotit, ai nuk gjendet përballë një traktati konvencional doktrinar, por përballë një arkitekture mendore ku etika, shkenca, psikanaliza e historisë dhe sakrifica e pashmangshme ekzistenciale shkrihen në një unitet tragjik e njëkohësisht çlirues.
Teza e tij profetike dhe kushtuese, e marrë nga e drejta natyrore e vetëvendosjes dhe e artikuluar me një rigorozitet të pamëshirshëm filozofik, “Shqipërinë e pabërë, bëje Shqipëri të bërë. Bëje ose vdis!”, nuk përbën një thirrje sipërfaqësore drejt mobilizimit militant, por përfaqëson një imperativ kategorik të llojit kantian, një akt ontologjik zgjimi nga plogështia e amullisë historike, ku abdikimi nga shtetësia e plotë barazohet me vdekjen metafizike dhe politike të popullit.
Kjo sprovë filozofike synon të zbërthejë strukturën e qenies politike shqiptare përmes përthyerjes së ideve qendrore të Ukshin Hotit në librin “Filozofia Politike e Çështjes Shqiptare”, duke ndërtuar një urë dialogu midis traditës klasike aristoteliane, mendimit iluminist, dialektikës hegeliane dhe psikanalizës bashkëkohore të pushtetit.
Në këtë udhëtim analitik, nocioni i shtetit pushon së qeni një godinë administrative e ftohtë; ai shfaqet si kushti i vetëm i mundësisë për realizimin e njeriut si zoon politikon. Sepse, siç vëren Hoti duke u mbështetur te tradita helenike, njeriu në polisin e tij nuk kërkonte vetëm mbrojtjen nga kaosi natyror, por formën më të lartë, më të sigurt dhe më natyrale të realizimit të vetvetes si qenie e lirë dhe e vetëdijshme.
Ekzistenca njerëzore në kontekstin e kombit të ndarë apo të nënshtruar përjeton një lloj amputimi psiko-ekzistencial.
Kur struktura e shtetit i mohohet një populli, apo kur ai reduktohet në një “nacionalitet” brenda një kornize alogjike shtypëse, siç ishte rasti i shqiptarëve nën administrimin e dhunshëm jugosllav, vetë vetëdija e tij identitare zhvendoset në një zonë hijeve. Ky është ai status i “pabërësisë” – një gjendje liminale ku kombi ekziston si potencialitet, si mundësi e paplotësuar, por i mungon forma e realizuar në njëmëndësinë historike.
Shqipëria e “pabërë” nuk është thjesht një territor me kufij të paqartë apo të caktuar nga padrejtësitë diplomatike të së kaluarës; ajo është, në përmasën e saj më të thellë, një traumë ontologjike, një amulli me mure të padukshme ku energjia vitale e një populli mbetet e ngujuar në rrethin vicioz të mbijetesës biologjike, e paaftë për t’u lartësuar në nivelin e krijimtarisë universale dhe të dinjitetit politik.
- Filozofia Politike & Qenia Kombëtare – Ukshin Hoti
Në këtë analizë, Ukshin Hoti përballet me paradoksin e nocioneve politike në përdorimin e tyre të përditshëm. Përdorimi i fjalëve si “politikë”, “Evropë”, “shtet”, “sovranitet” apo “demokraci” nuk është asnjëherë i pafajshëm. Politika përmban në vete një rrezik konstant manipulimi semantik, ku forcat dominuese përpiqen t’ua ndryshojnë kuptimin burimor fjalëve me qëllim kontrollin e proceseve shoqërore.
Kur gjuha politike zhvishet nga përmbajtja e saj e vërtetë, ajo shndërrohet në një instrument të robërimit mendor. Këtu lind nevoja e asaj që Adorno dhe Horkheimer e quanin refleksion mbi mendjen instrumentale.
Nëse politika reduktohet vetëm në një “intelekt llogaritës” – në një kalkulim të ftohtë pragmatik të teknokratëve të pushtetit, ajo e humb dimensionin e saj emancipues dhe shndërrohet në një makineri cinike sundimi. Ukshin Hoti e identifikon këtë cinizëm të intelektit politik perëndimor dhe rajonal, i cili për dekada me radhë kalkulonte me fatin e popujve në emër të një “stabiliteti” sipërfaqësor, duke e shndërruar Kosovën dhe çështjen shqiptare në një monogram të papërfillshëm në tryezat e gjeopolitikës.
Të mendosh filozofikisht mbi “Shqipërinë e pabërë” do të thotë të hulumtosh mbi përplasjen midis aparencës dhe qenësisë. Aparenca empirike, e shfaqur përmes strukturave të dhunshme institucionale apo përmes kompromiseve të përkohshme diplomatike, shpesh paraqitet si i vetmi “realitet i mundshëm”.
Mirëpo, shkenca politike e angazhuar dhe filozofia çliruese kanë për detyrë të mos e marrin kurrë aparencën empirike si qenësi përfundimtare. Ajo duhet të zbulojë faktorët që pengojnë vetëdijësimin e individit dhe të kolektivit mbi nevojat e veta ekzistenciale.
Ukshin Hoti argumenton se e vërteta shkencore dhe politike nuk është një statujë e ngrirë, por është “e kohshme” (kohësisht e përcaktuar); ajo krijohet dhe fitohet përmes punës këmbëngulëse mbi objektin e njohjes dhe përmes aktit historik të rezistencës. E vërteta mbi lirinë e një populli nuk është një dhuratë abstrakte nga qiejt e diplomacisë, por është pjellë e përpjekjes autoktone për emancipim dhe shtetësi.
“Shqipërinë e pabërë, bëje Shqipëri të bërë. Bëje ose vdis!” – kjo fjali nuk përbën thjesht një parullë patriotike, por është aksioma qendrore e ontologjisë sonë politike. Ajo formulon dilemën ekzistenciale midis qenies si subjekt sovran në historinë e njerëzimit dhe mosqenies si objekt i përjetshëm i pasioneve dhe kalkulimeve të të tjerëve.
- Ukshin Hoti, “Filozofia Politike e Çështjes Shqiptare”
Kjo thirrje e thellë rezonon me psikanalizën e qenies kolektive. Psikologjia e një populli të shtypur zhvillon shpesh atë që mund të quhet “sindroma e të dënuarit”, ku robëria e gjatë krijon një lloj varësie neurotike nga zotëria ose nga arbitri i jashtëm.
Njeriu i privuar nga shteti i vet priret ta shohë pushtetin si diçka të jashtme, të huaj, kërcënuese dhe alogjike, duke e reduktuar veprimtarinë e vet në një taktizim të pafundëm mbijetese. Ai mëson të notojë “përmbi ujin politik” pa e prekur kurrë thellësinë e tij, duke iu shmangur përgjegjësisë supreme për vetëvendosje. Hoti e godet me forcë këtë plogështi mendore.
Ai refuzon taktizimin pa parime, pragmatizmin e ulët që shndërrohet në servilizëm dhe mitizimin e pafuqisë. Për të, politika si art i së mundshmes nuk do të thotë pajtim me padrejtësinë ekzistuese, por mjeshtëri e shndërrimit të së pamundshmes në të mundshme përmes vetëdijësimit kolektiv dhe organizimit racional.
Në këtë kuadër, kontrasti midis Makiavelit dhe Thomas Morit në mendimin e Ukshin Hotit merr një ngjyrim të veçantë. Makiaveli e shihte politikën si shumën e mjeteve të nevojshme për të ardhur në pushtet dhe për ta mbajtur atë, duke e ndarë përfundimisht moralin nga arti i sundimit.
Përballë tij, Utopia e Morit shfaqet si një alternativë e moralshme, si një ëndërr kritike për rregullimin e drejtë të jetës në kundërshtim me njëmëndësinë e keqe. Ukshin Hoti vëren se megjithëse mendimi utopik shpesh u cilësua si jorealist, ai mban në vete motorin e emancipimit njerëzor.
Pa një projekt utopik, pa vizionin e “Shqipërisë së bërë”, veprimtaria politike katandiset në një administrim banal të robërisë. Utopia shqiptare për bashkim, liri dhe barazi me popujt e tjerë të Evropës nuk është një fantazi amatore, por është negacioni kritik i situatës historike të imponuar me dhunë. Ajo është kërkesa racionale për të tejkaluar njëmëndësinë e keqe jugosllave dhe ballkanike.
Metafora e rrymave të ujit nën akullin politik, që përdor Hoti, përshkruan me një saktësi psikologjike rrëqethëse gjendjen e popullit shqiptar gjatë dekadave të shtypjes intensive. Nën sipërfaqen e ngrirë të monopolit shtetëror, nën akullin e censurës dhe të terrorit policor, jeta origjinale kombëtare dhe dëshira për liri vazhdonin të rrjedhin si rryma me ujë të gjallë.
Pushteti komunist apo hegjemonist serb përpiqej t’i shpallte këto rryma si “jopolitike”, si “irredentizëm”, “nacionalizëm” apo “terrorizëm”, me qëllim që t’u mohonte atyre të drejtën e hyrjes në tryezën e diskutimit. Mirëpo, ligjshmëria e historisë dëshmon se akulli nuk mund ta mbajë përgjithmonë ujëvarën e vetëdijes popullore.
Kur kushtet piqen dhe kur subjektet politike dalin hapur në skenë, akulli çahet me një furi shpërthyese. Viti 1981 dhe lëvizja studentore e popullore në Kosovë ishin shkëndija e kësaj çarjeje historike, ku uji i nëndrejtshëm i dinjitetit shpërtheu në sipërfaqe duke kërkuar statusin e Republikës.
Për të kuptuar më thellë ontologjinë e këtij shpërthimi, duhet të kthehemi te koncepti i zoon politikon. Aristoteli nuk e përkufizonte njeriun si kafshë politike thjesht sepse ai jeton në shoqëri (edhe milingonat e bletët jetojnë në bashkësi), por sepse njeriu beson te gjuha, te arsyeja (logos) dhe te aftësia për të dalluar të drejtën nga e padrejta, të dobishmen nga e dëmshmja.
Në polisin antik, etika, politika dhe ekonomia përbënin një unitet të padukshëm. Njeriu antik nuk ishte një individ i izoluar atomik, por e gjente realizimin e tij më të lartë nëpërmjet pjesëmarrjes në rregullimin e punëve të përbashkëta. Ndërkaq, në botën moderne, atomizimi i njeriut dhe izolimi i tij nga sfera e vendimmarrjes përbëjnë një nga trajtat më të rënda të tjetërsimit.
Kur shqiptarëve në Jugosllavi u mohohej e drejta për të qenë subjekt i plotëmbledhur politik, atyre u mohohej vetë cilësia e të qenit zoon politikon në kuptimin e plotë të fjalës. Ata reduktoheshin në një forcë punëtore të lirë, në një objekt administrimi policor apo në një “pakicë kombëtare” pa të drejtë vendimmarrjeje për fatin e vet.
Kjo gjendje e mosdiferencimit antropologjik, ku njeriu përjetohet si pjesë e thjeshtë e natyrës apo si objekt i vullnetit të të tjerëve, prodhon jo-identitetin e tij. Për ta tejkaluar këtë jo-identitet, kërkohet akti i autorefleksionit. Kërkohet shkenca politike si emancipim, e cila guzon t’i vërë në dukje kundërthëniet themelore midis nevojave reale të individit e të kolektivit dhe rendit shtetëror ekzistues shtypës. Ukshin Hoti thekson se detyra e intelektit nuk është të arsyetojë të dhënën ekzistuese, por ta çlirojë njeriun nga vartësia e fotografive të rreme ideologjike.
Kur Akademia e Shkencave e Serbisë hartoi Memorandumin e saj në fillim të viteve ’80, ajo nuk bëri gjë tjetër veçse përdori intelektin politik llogaritës për të ndërtuar një “të vërtetë shkencore” të falsifikuar, me qëllim që të arsyetonte hegjemoninë serbe dhe suprimimin e autonomisë së Kosovës. Kjo ishte një demonstrim dramatik i cinizmit të intelektit, ku shkenca vihej në shërbim të shkatërrimit të të drejtave të një populli tjetër.
Në përplasjen e këtyre forcave, koncepti i lirisë tek Ukshin Hoti zhvishet nga romantizmi naiv dhe merr trajta të ngjashme me mendimin e Thomas Hobbes-it dhe John Locke-ut, por i kalibruar në rrethanat e veçanta ballkanike. Hobbes-i e përkufizonte gjendjen natyrore si një kaos ku “njeriu për njeriun është ujk” (Homo homini lupus est), gjendje e cila tejkalohet vetëm kur individët formojnë kontratën shoqërore dhe ia besojnë pushtetin një autoriteti centralizues, shtetit (Leviathan-it).
Mirëpo, çfarë ndodh kur vetë shteti shndërrohet në një ujk për një pjesë të nënshtetasve të tij? Çfarë ndodh kur “kontrata shoqërore” është një prani e imponuar me dhunë, ku njërit komb i jepet roli i sundimtarit dhe tjetrit roli i nënshtruarit? Në këtë rast, shteti pushon së qeni një “lidhje politike” (verband) e legjitimuar nga pëlqimi i lirë, dhe kthehet në një aparat të pastër force brute.
Sipas Max Weber-it, pushteti i mirëfilltë është fuqi legjitime e bazuar në pajtueshmërinë me të drejtën dhe në miratimin e nënshtetasve. Përkundrazi, forca e pastër është thjesht mundësia e imponimit të vullnetit mbi të tjerët përkundrejt rezistencës së tyre.
Në Kosovë, sundimi serb mbështetej ekskluzivisht mbi forcën e pastër dhe jo mbi legjitimitetin. Kjo do të thotë se nga pikëpamja e sociologjisë politike weberiane, prania e shtetit serb në Kosovë ishte ushtarake dhe okupuese, por jo politikisht e legjitimuar.
Në këtë vakum legjitimiteti, kërkesa e shqiptarëve për Republikë dhe sovranitet nuk përbënte një akt shkatërrues apo “irredentist”, por përbënte përpjekjen e vetme racionale për të ndërtuar një rend politik të vërtetë, ku pushteti buron nga pëlqimi i lirë i popullit dhe ku njerëzit mund të realizojnë të drejtat e tyre natyrore.
“Pushteti që mbështetet vetëm mbi bajonetën dhe mbi cenimin e dinjitetit njerëzor mban brenda vetes fëmijën e shkatërrimit të vet. Ai mund të shkaktojë vonesa historike, mund të shkaktojë vuajtje të panumërta, por nuk mund ta ndalë transformimin e vetëdijes kombëtare në shtetësi të realizuar.”
- Ukshin Hoti, “Kosova dhe Evropa”
Psikologjia e rezistencës tek Hoti udhëhiqet nga një logjikë e pamëshirshme e dinjitetit. Ai nuk e koncepton luftën si një pasion shkatërrimtar, por si vazhdim të politikës me mjete të tjera, në vijimësi të drejtpërdrejtë me mendimin e Carl von Clausewitz-it.
Kur mjetet e të folurit, të cilat Hannah Arendt i konsideronte si kriterin themelor të politicitetit, dështojnë ose bllokohen nga dhuna e shtetit shtypës, politika shpërthen jashtë kornizave të diskursit paqësor. Arendt theksonte se njerëzit janë qenie politike sepse kanë dhuntinë e të folurit (logos).
Kudo ku gjuha arsyetuese zëvendësohet me plumbin, me censurën dhe me burgun, sfera e politikes cenohet rëndë. Por Ukshin Hoti e plotëson Arendt-in duke nënvizuar se njerëzit nuk merren me politikë thjesht sepse flasin, por sepse kanë nevoja, interesa vitale dhe identitet për të mbrojtur.
Nëse e folura shndërrohet në një fasadë të pafundme dëshirash pa asnjë efekt mbi realitetin, ajo katandiset në një retorikë boshe. Këtu lind nevoja e aktit, e veprimit historik që e shkrin fjalën me sakrificën.
Kjo na çon te shqyrtimi i raporteve midis politikës si art dhe moralit shoqëror. Në fjalorin e gjuhës latine, fjalës ars i mvishen kuptime të dyfishta; mjeshtëri, muzë, por edhe dredhi, dinakëri e dhelpëri. Nëse arti inspirohet nga e bukura dhe e mira, metodat me të cilat realizohet ai mund të jenë nganjëherë të ashpra.
Mirëpo, kur dredhia dhe falsifikimi ndahen nga qëllimi fisnik, ato shndërrohen në hajdutllëk dhe imoralitet. Në politikë, pasojat e kësaj ndarjeje janë katastrofike. Nëse një politikan i papërgjegjshëm përdor falsifikimin dhe manipulimin, ai nuk dëmton thjesht një blerës të mashtruar si në rastin e një vepre arti të rremë, por dëmton e shkatërron fatin e popujve të tërë.
Ukshin Hoti e analizon me një mprehtësi të pashoshoq mendësinë se “serbët janë politikanë të zotë” sepse janë mjeshtër të intrigave, të diplomacisë së prapaskenave dhe të përdorimit të artit të së mundshmes pa asnjë frenim moral.
Ai tregon se si propaganda hegjemone e shpalli Shpalljen e Deklaratës së Korrikut dhe Kushtetutën e Kaçanikut në vitin 1990 si një akt “kaçanik”: një përpjekje denigruese për ta paraqitur vendimin historik të delegatëve të Kosovës si diçka jolegjitime, ilegale dhe “e pamoralshme”.
Por kjo ishte një përmbysje cinike e të vërtetës. Bërja e Kushtetutës në kushte konspirative u imponua nga vetë terrori policor serb, i cili kishte rrethuar me blindata Kuvendin e Kosovës. Akti i delegatëve, i mbështetur në mënyrë plebiscitare nga e tërë popullsia shqiptare, ishte një akt thellësisht fisnik dhe moral, ndërsa tentimi i regjimit të Beogradit për ta denigruar atë dëshmonte imoralitetin e plotë të një politike që mbijetonte vetëm përmes represionit.
Në këtë pikë, teoria e Hotit ndërton një urë lidhëse midis etikës politike dhe teorisë së shtetit. Një politikë që mbështetet mbi helmimin e fëmijëve, siç ndodhi me helmimet masive të nxënësve shqiptarë në vitin 1990 – apo mbi mbylljen e shkollave dhe spitalit, e humb përfundimisht çdo pretendim për të qenë art politik.
Ajo kthehet në neofashizëm. Zbatimi i mjeteve të tilla jonjerëzore tregon se qëllimi i supozuar i shtetit për “ruajtjen e qetësisë publike” apo “mbrojtjen e rendit kushtetues” nuk është gjë tjetër veçse një pretekst për të ruajtur dominimin e padëshiruar, imoral dhe banditës mbi një popull të tërë. Një rend i tillë mban brenda vetes verdiktin e vet historik.
Për ta thelluar këtë ide, Hoti i qaset konceptit perëndimor të “demokracisë civile” dhe “shoqërisë civile”. Duke u mbështetur në autorë si David Brown, ai thekson se kërkesa për demokraci nuk mund të kufizohet vetëm brenda institucioneve formale të parlamentarizmit perëndimor apo brenda një ekonomie tregu të caktuar nga sipër.
Demokracia e mirëfilltë kërkon revidimin dhe zgjerimin e saj të vazhdueshëm drejt demokracisë civile, ku pjesëmarrja e qytetarëve, e punëtorëve, e fshatarëve dhe e të gjitha shtresave të shoqërisë është reale dhe jo thjesht një dekor zgjedhor.
Për popullin shqiptar në Kosovë, kjo do të thoshte se pranimi i pluralizmit politik nuk mund të ishte një lojë elitash apo një ndërrim nofkash ideologjike, por duhej të ishte një përpjekje kolektive për çlirim shoqëror dhe kombëtar.
Këtu shfaqet një nga reflektimet më të hidhura psiko-sociale të Ukshin Hotit mbi natyrën e inteligjencës dhe të elitave politike. Ai vëren me ironi dhe dhimbje se si pas rënies së monizmit komunist, shumë nga aktorët e vjetër të sistemit apo oportunistët e rinj filluan t’u vënin “nofka” bartësve të mirëfilltë të lëvizjes çliruese.
Duke i etiketuar ata dikur si “irredentistë” e “nacionalistë”, e sot si “të kuq”, “komunistë” apo “marksistë-leninistë”, elitat konformiste përpiqeshin të monopolizonin demokracinë dhe ta shpallnin atë pronë të tyre private.
Hoti denoncon këtë kanibalizëm intelektual dhe këtë praktikë të vjetër të vrasjes së talenteve që në start. Ai tregon se si njerëzit e mësuar me servilizëm u frikësohen mendimtarëve të pavarur, sepse intelekti i vërtetë e nxjerr në pah pafuqinë dhe hipokrizinë e tyre.
Në fushën e psikologjisë së turmës dhe të pushtetit, Hoti sjell në mënyrë alegorike figura të mëdha të historisë botërore dhe kombëtare për të ilustruar fatin e intelektualit kryengritës.
Ai përmend Abraham Lincoln-in, i cili po të deklaronte sot se “demokracia është në shërbim të popullit e për popullin”, nga burokratët e vegjël do të merrej për “të majtë”.
Ai sjell shembullin e Jawaharlal Nehru-së, udhëheqësit të madh indian, i cili me një ndershmëri tronditëse shkruante në autobiografinë e tij se si ishte ndier i ndarë nga populli i vet i varfër brenda botës së izoluar të elitarizmit borgjez, për të konkluduar më pas se e tërë jeta e tij i takonte shërbimit të popullit.
Dhe, mbi të gjitha, Hoti ndalet te figura e Fan Nolit, demokratit tonë revolucionar, të cilin e anatemuan si “bolshevik” vetëm sepse kërkonte çlirimin e vegjëlisë dhe përmbysjen e sistemit feudal çifligar.
Përdorimi i vargjeve të Fan Nolit mbi ekselencën e tragjedisë së Krishtit dhe të intelektualit të papranuar nga rrethi i vet (“Vareni, se me botën, me ne s’shëmbëllen… Kryqësoje Pilat, Në Kalvar, Golgotha!”) e ngre diskursin e Ukshin Hotit në lartësitë e një poezie ekzistenciale.
Ai e pyet veten me një trishtim të thellë se përse shoqëria shqiptare shpesh i lë të vetmuar mendimtarët e saj më të mëdhenj, siç u la Noli i vetmuar në varrezat e Forest Hills-it në Boston.
Pse ekziston kjo prirje neurotike e mjediseve provinciale për t’i goditur ata që u prinë me dritë, për t’u hipur mbi shpinë gjatë stuhisë e pastaj për t’u fshirë kontributin e tyre sapo doli dielli?
Kjo është psikologjia e Judës, një plagë e hapur në karakterologjinë tonë politike, ku zilia e të pafuqishmëve përballet me madhështinë e sakrificës autoktone.
“Vrajeni se përunj dhe përmbys pasurinë,
Pasuron dhe çliron, dhe forcon varfërinë,
Se lëngatën shëron, se ndriçon verbërinë:
Kryqësoje Pilat, në Kalvar, Golgotha!”
– Fan S. Noli (cituar nga Ukshin Hoti)
Përballë kësaj drame njerëzore, Ukshin Hoti mbetet i palëkundur. Ai refuzon ta veshë veten me petkun e viktimës, ndonëse përjetoi në trupin e tij stërmundimet e burgjeve politike jugosllave, ku u dënua me vite të tëra heqje lirie thjesht sepse mbrojti publikisht të drejtën e rinisë studentore të Kosovës për të pasur një Republikë.
Ukshin Hoti deklaron me një dinjitet tejet të lartë se meritat e luftës dhe të përmbysjes historike nuk u takojnë intelektualëve individualë e aq më pak burokratëve spektatorë, por i takojnë vetëm popullit. Populli është bartësi i vetëdijes historike, ai e bartit barrën e vuajtjeve, të gjakosjes dhe të sakrificës, dhe ai është i vetmi arbitër i aftë për të gjykuar besnikërinë e bijve të vet.
Kjo psikanalizë e marrëdhënies popull-lider na çon te shqyrtimi i politikës së jashtme dhe të teorive mbi shtetin dhe kombin. Hoti bën një dekonstruksion të imtësishëm të shkollave kryesore të mendimit politik ndërkombëtar, duke filluar nga teoritë e proveniencës perëndimore e deri te ato të ish-bllokut lindor.
Në traditën perëndimore, analizohen dy qasje kryesore ndaj politikës së jashtme; qasja personaliste (ideologjike) dhe qasja analitike. Qasja personaliste e sheh politikën e jashtme si një pasqyrë të thjeshtë të bindjeve personale, psikologjike apo ideologjike të liderëve në pushtet. Hoti vëren se kjo qasje rudimentare ishte shumë e përhapur në qarqe të ndryshme politike në Jugosllavi dhe në Kosovë, ku gjithçka reduktohej te bajraktarizmi, liderizmi dhe te psikologjia e fiseve politike.
Kritika serbe e përdorte shpesh këtë element për ta akuzuar udhëheqjen apo lëvizjen shqiptare për “voluntarizëm” dhe “irredentizëm primitiv”. Por kjo kritikë, sipas Hotit, nuk ishte e sinqertë. Ajo mbështetej vetëm mbi premisat e një hegjemonizmi serb edhe më primitiv, i cili synonte t’i vriste në djep pretendimet e barabarta politike të shqiptarëve.
Qasja personaliste dështon të shpjegojë vazhdimësinë (kontinuitetin) e politikës së jashtme të shteteve. Përse partitë opozitare në Perëndim, kur vijnë në pushtet, ndjekin pothuajse të njëjtat linja strategjike si qeveritë e mëparshme?
Sepse ekziston qasja analitike, kjo e dyta, e cila dëshmon se politika e jashtme përcaktohet nga determinantat fikse historike, gjeografike, teknologjike dhe nga interesat vitale të sigurisë kombëtare.
Këto determinanta strukturale formojnë atë që Ukshin Hoti e quajti “mendja nacionale”, një ndërgjegje kolektive e kristalizuar gjatë shekujve, e cila shndërrohet në një udhërrëfyes strategjik për çdo shtetbërës apo udhëheqës politik.
Pavarësisht nga bindjet personale filozofike apo religjioze të një lideri, ai nuk mund të dalë jashtë kornizës së përcaktuar nga mendja nacionale pa rrezikuar asgjësimin e vetë shtetit apo kombit të vet.
Në këtë kuptim, kërkesa e shqiptarëve për shtetësi dhe bashkim nuk ishte shprehje e tekave të një grupi individësh apo e një ideologjie të caktuar momentale, por ishte diktat i vetë mendjes nacionale shqiptare, e cila reagonte ndaj territorit të fragmentuar dhe ndaj kërcënimit ekzistencial gjeopolitik.
Në rrafshin e së drejtës ndërkombëtare publike, shteti mbetet subjekti kryesor i marrëdhënieve ndërkombëtare. Sovraniteti i tij, megjithëse nuk është absolut, pasi kufizohet nga sovraniteti i shteteve të tjera, nga konventat ndërkombëtare dhe nga normat universale morale, përbën mburojën e vetme efikase për mbrojtjen e të drejtave të një kolektivi.
Ukshin Hoti sjell në vëmendje teoritë e autorëve eminentë anglo-saksonë si Hans Morgenthau, John Stoessinger, Joseph Frankel dhe A.F.K. Organski. Për këta teorikë, veçanërisht në traditën amerikane, nocioni i shtetit identifikohet plotësisht me nocionin e kombit (“state-nation”). Për Organskin, kombi është në rend të parë njësi politike sovrane e përcaktuar nga juridiksioni i së njëjtës qeveri mbi një territor të caktuar.
Kjo prapavijë teorike zbulonte një rrezik të madh konceptual për shqiptarët e Kosovës nën kornizën jugosllave. Nëse teoritë perëndimore e identifikonin kombin vetëm me shtetin ekzistues sovran, atëherë shqiptarët në shkrimet e diplomacisë ndërkombëtare rrezikonin të reduktoheshin në thjesht një “nacionalitet” (shtetas jugosllavë me përbërje etnike të ndryshme), ndërsa i tërë pretendimi i tyre për vetëvendosje mund të interpretohej si një problem i brendshëm i të drejtave të pakicave.
Ukshin Hoti e kuptoi me një qartësi vizionare këtë kurth terminologjik dhe doktrinar. Ai argumentoi me rigorozitet se shqiptarët nuk ishin një grup etnik apo një “pakicë” e shkëputur rastësisht, por ishin një komb i tërësishëm historik, me gjuhë, kulturë, territor kompakt dhe vetëdije politike, të cilat iu nënshtruan një ndarjeje të dhunshme nga trupi i tyre amë.
Prandaj, për Hotin, insistimi në barazimin e plotë të Kosovës me republikat e tjera të ish-federatës jugosllave nuk ishte një kërkesë maksimale apo ekstreme, por ishte minimumi i domosdoshëm ontologjik për të parandaluar asimilimin dhe zhdukjen politike. Shteti duhej të vihej në funksion të kombit, e jo kombi të shndërrohej në ushqim për ruajtjen e një shteti artificial shumëkombësh që funksiononte si burg i popujve.
Nëse shteti jugosllav dështoi të shndërrohej në një “lidhje politike” të vërtetë sepse refuzoi barazinë e shqiptarëve, atëherë shpërbërja e tij ishte një ligjshmëri historike e pashmangshme.
“Shteti që nuk arrin të vihet në funksion të lirisë dhe të zhvillimit të kombit mbi të cilin shtrihet, e humb arsyen e vet ekzistenciale. Ai e shndërron vetveten në një strukturë dhune artificiale, e cila do të shembet në momentin kur ligjshmëritë objektive të historisë të ndeshen me vullnetin e patundur të popullit për emancipim.”
- Ukshin Hoti, “Filozofia Politike e Çështjes Shqiptare”
Ky diskurs na dërgon drejt përballjes metafizike midis konceptit të “Shqipërisë së pabërë” dhe imperativit “Bëje ose vdis!”. Çfarë kuptimi ka kjo dikotomi dramatike në shekullin XXI? “Pabërësia” e Shqipërisë nuk lidhet vetëm me mosrealizimin e gjeografisë politike unike.
Ajo lidhet me deficitin e shtetësisë funksionale, me dështimin e institucioneve për të garantuar dinjitetin, arsimin e lartë, drejtësinë sociale dhe zhvillimin teknologjik që mundëson qëndrueshmërinë kombëtare.
Një shtet i korruptuar, i pafuqishëm, ku intelekti nënshtrohet përpara mediokritetit dhe ku politika shndërrohet në një mjet për pasurimin privat të mbajtësve të saj, është po ashtu një “Shqipëri e pabërë” në përmasën e saj shpirtërore e institucionale.
Imperativi “Bëje ose vdis!” nuk mund të reduktohet në një vetëvrasje fizike amatore. Ai është një imperativ etik suprem. Në logjikën hegeliane, një popull që nuk pranon të rrezikojë ekzistencën e vet biologjike për të fituar lirinë dhe njohjen si subjekt sovran, është i dënuar të mbetet në shkallën e “skllavit” në dialektikën e Zotërisë dhe Skllavit.
Skllavi është ai që pranon nënshtrimin dhe çdo trajtë poshtërimi vetëm e vetëm për të ruajtur jetën biologjike (frika nga vdekja). Ndërkaq, Zotëria është ai që guzon të vërë jetën e vet në lojë për një ideal më të lartë, për Lirinë. Shqiptarët, përmes thirrjes së Ukshin Hotit dhe sakrificës së gjeneratave të tëra, e kryen këtë kalim dialektik: ata refuzuan statusin e skllavit historik, duke deklaruar se jeta pa liri dhe pa shtetësi është një vdekje e zgjatur, e pamorale dhe e paarsyeshme.
Kjo zgjedhje ekzistenciale shpjegon edhe raportin e Kosovës me Evropën. Titulli “Kosova dhe Evropa” në sprovat e Hotit nuk është një manifestim arrogance apo naiviteti gjeopolitik.
Hoti e dinte mirë se Evropa Perëndimore nuk ishte një bashkësi engjëllore e udhëhequr nga altruizmi i pastër, por ishte një hapësirë interesash pragmatike e gjeopolitike, ku çdo komb duhet të provojë pjekurinë e vet politike për t’u pranuar si i barabartë.
Kosovës nuk i lejohej të priste në mënyrë pasive se çfarë do të vendosnin tryezat e diplomacisë ndërkombëtare në Bruksel, Uashington apo Moskë. Ajo duhej të ndërtonte vetëdijen e vet shtetformuese autoktone, duke i dëshmuar Evropës se është një faktor i pakapërcyeshëm stabiliteti dhe civilizimi.
Evropa e ardhshme, sipas Hotit, nuk është Evropa e lugetërve të kohëve të shkuara, e atyre kancelerive që në Kongresin e Berlinit apo në Konferencën e Ambasadorëve në Londër copëtuan trojet shqiptare për të kënaqur orekset e perandorive dhe mbretërive fqinje.
Evropa e vërtetë, Evropa e integrimeve, është Evropa e gjeneratave të ardhshme, e cila ndërtohet mbi sundimin e së drejtës, mbi pluralizmin e njëmendët dhe mbi respektimin e sovranitetit të popujve. Por, që shqiptarët të bëheshin pjesë e kësaj Evrope të re, ata duhet më parë të kryenin detyrën e tyre shtëpiake: të bënin “Shqipërinë e bërë” në mendjet e tyre, në institucionet e tyre dhe në bashkimin e tyre funksional.
Në këtë kuadër, analiza e Hotit mbi rolin e shkencës dhe teknologjisë shfaqet tmerrësisht bashkëkohore. Ai vëren se si zhvillimi tekniko-shkencor i pavarësuar, kur shkëputet nga autorefleksioni etik, e shndërron tërë njerëzimin në një objekt sundimi.
Mendja instrumentale e teknokracisë botërore është e gatshme të llogarisë viktima masive në luftëra rajonale për të mbrojtur burimet e naftës apo tregjet e dominimit. Lufta e Gjirit Persik apo konfliktet në Ballkan ishin shembuj se si politika si intelekt llogaritës mund të kthehet në një cinizëm të ftohtë ushtarak, ku llogariten mijëra thasë najloni për kufomat e ushtarëve përpara se të fillojë beteja.
Përballë këtij cinizmi global, kombet e vogla si shqiptarët nuk mund të mbijetojnë përmes naivitetit sentimental. Atyre u nevojitet shkenca politike më e avancuar, diplomacia më e mprehtë dhe një qëndrueshmëri e hekurt etike.
Në këtë pikturë të gjerë metaforike dhe psiko-historike, fati individual i Ukshin Hotit shkrihet përfundimisht me fatin e veprës së tij. Zhdukja e tij e mistershme në majin e vitit 1999, sapo përfundoi dënimin në burgun e Nishit gjatë bombardimeve të NATO-s dhe luftës çlirimtare në Kosovë, përbën pikën më të lartë të tragjedisë sonë kombëtare.
Ukshin Hoti nuk ishte vetëm arkitekti teorik i mendimit politik sovran; ai u bë dëshmori metafizik i saj. Ai nuk pranoi të bënte asnjë kompromis me okupatorin, nuk kërkoi mëshirë, refuzoi ofertat për t’iu shmangur përballjes direkte dhe e jetoi deri në pikën e fundit imperativin “Bëje ose vdis!”.
Mungesa e varrit të tij fizik në tokën e Kosovës është një metaforë e fuqishme ontologjike. Ukshin Hoti nuk i takon më një hapësire të kufizuar me gurë varri; ai është tretur në vetë indin e shtetësisë sonë, në ardhshmërinë e “Shqipërisë së bërë”.
Ai mbetet ajo rrymë e ujit të gjallë që rrjedh nën akullin e çdo konformizmi të ri politik. Sa herë që politika shqiptare degradon në servilizëm, në korrupsion, në harresë të interesave vitale kombëtare apo në përsëritje të nofkave dhe luftërave primitive për pushtet personal, zëri i Ukshin Hotit shpon si shpatë mendore: “A jeni duke e bërë Shqipërinë të bërë, apo po e lëshoni atë të bjerë sërish në pabërësi?”
Prandaj, diskursi mbi Ukshin Hotin nuk është një përkujtim historiografik apo një stacion pasiv nostalgjie. Ai është një thirrje për zgjim intelektual, për një “demokraci civile” të çliruar nga tabutë dhe servilizmat, për një shkencë politike autoktone që guzon të sfidojë dogmat e ditës. “Shqipëria e pabërë” nuk do të bëhet kurrë e bërë vetëm me fjalime pompoze apo me deklarata burokratike.
Ajo bëhet përmes punës këmbëngulëse mbi objektin e njohjes, përmes ndërtimit të institucioneve të papërlyera, përmes emancipimit arsimor e teknologjik të rinisë dhe përmes mbrojtjes së patundur të sovranitetit kombëtar e qytetar.
Kjo çasje e jonë filozofike mbyllet jo me një përfundim statik, por me një hapje drejt pafundësisë së përgjegjësisë sonë historike.
Çdo gjeneratë shqiptare përballet me provimin e vet ontologjik. A do të zgjedhim të notojmë përmbi ujin e cekët të rehatisë personale, apo do të kemi guximin të lidhim fijet e holla, të padukshme të krenarisë kombëtare, të bujarisë dhe të fisnikërisë me rrezet e holla të universit, të kohës dhe të perspektivës?
Rruga e hapur nga mendimtarët si Ukshin Hoti është e vështirë, e mbushur me sprova e sakrifica, por është e vetmja rrugë që dërgon te liria e vërtetë. Sepse jashtë kësaj rruge mbetet vetëm nata e amullisë, plogështia e nënshtrimit dhe vdekja metafizike e kombit.
Ukshin Hoti na la si trashëgimi jo vetëm një libër kryevepër të filozofisë politike, por një testament ekzistencial të shkruar me gjak, mendje dhe vendosmëri.
Ai na tregoi se politika, kur vihet në shërbim të popullit dhe të së vërtetës, është nëna e të gjitha shkencave shoqërore, është arti më i lartë i realizimit të njeriut si qenie e lirë. Në dritën e këtij testamenti, detyra jonë mbetet e qartë, e prerë dhe e pamëshirshme ndaj çdo pikëpyetjeje: “Shqipërinë e pabërë, bëje Shqipëri të bërë. Bëje ose vdis!”
Kjo është sprova jonë e përhershme, kjo është e vërteta jonë e kohshme dhe e amshuar në udhëtimin e pafundëm të historisë.
Zvicër, korrik, 2026
