Shkurt 1997 – Nëntor 2026
Paqja si kufizim i rezistencës dje, protesta si instrument i përvetësimit politik sot. Një lexim kritik i raportit të establishmentit shqiptar me lëvizjet që lindin jashtë kontrollit të tij.
Nga Dr. Sadri RAMABAJA
Deklaratat politike të Sali Berishës për Kosovën, veçanërisht ato të shkurtit të vitit 1997, meritojnë të rilexohen sot jo vetëm si dokumente të një periudhe të caktuar historike, por edhe si dëshmi të një kulture politike që shfaqet në momente të ndryshme të historisë shqiptare. Ato ndihmojnë të kuptohet raporti i establishmentit politik me lëvizjet që lindin jashtë strukturave të tij, me subjektet që kërkojnë autonomi veprimi dhe me format e reja të artikulimit të vullnetit kolektiv.
Në këtë kuptim, deklaratat e Berishës për Kosovën në vitin 1997 dhe qëndrimi i tij ndaj protestës së studentëve dhe të rinjve në Tiranë, në nëntor 2026, nuk mund të barazohen historikisht apo politikisht. Ato u përkasin rrethanave krejt të ndryshme. Megjithatë, vendosja e tyre në një kornizë të përbashkët analitike nxjerr në pah një çështje me rëndësi: prirjen për ta përcaktuar nga jashtë kufirin, formën dhe drejtimin e një lëvizjeje që buron nga vetëdija dhe iniciativa e një subjekti shoqëror.
Në shkurtin e vitit 1997, kjo çështje shfaqej në raportin e Tiranës zyrtare me rezistencën e shqiptarëve të Kosovës. Sot, ajo rishfaqet në raportin e politikës tradicionale me një brez të ri qytetarësh, i cili po kërkon të distancohet nga modelet e konsumuara të përfaqësimit politik.
1. Berisha në Dibër: zgjidhja paqësore si kufi i përcaktuar paraprakisht i rezistencës
Gjatë takimeve të Presidentit të Shqipërisë, Sali Berisha, në Dibër, më 22 shkurt 1997, gazetari e pyeti për zhvillimet në Kosovë. Përgjigjja e tij ishte një deklaratë që meriton vëmendje të veçantë, sidomos në dritën e zhvillimeve që pasuan:
“Ne kemi qenë dhe jemi për zgjidhje paqësore të problemit të Kosovës. Ne jemi të bindur se zgjidhja paqësore kërkon strikt vetëm mjete dhe metoda paqësore, kërkon dialog, kërkon kompromis […] Kjo ju siguroj se ka qenë një politikë konstante e qeverisë, e imja, e P.D. Ne jemi shprehur se shqiptarët nuk duhet të zgjedhin luftën si një mënyrë për të zgjidhur problemin e tyre.”
Më tej, Berisha theksonte se shqiptarët duhej të zgjidhnin zhvillimin e demokracisë dhe të shoqërisë demokratike, duke e lidhur këtë orientim me përkrahjen për Presidentin Ibrahim Rugova dhe për të gjithë ata që mbështesnin zgjidhjen demokratike të çështjes së Kosovës.
Në pamje të parë, kjo deklaratë mund të interpretohet si mbështetje për rezistencën paqësore të shqiptarëve të Kosovës. Në fakt, problemi qëndron te formulimi kategorik se shqiptarët nuk duhej ta zgjidhnin luftën si mënyrë për zgjidhjen e problemit të tyre. Këtu kemi një dallim thelbësor ndërmjet paqes si objektiv politik dhe pacifizmit si doktrinë që përjashton paraprakisht një formë të mundshme të rezistencës.
Një politikë paqësore është zgjedhje legjitime strategjike për aq kohë sa ekzistojnë kushtet minimale për dialog, reciprocitet dhe njohje të subjektivitetit politik të palës së shtypur. Por kur njëra palë ushtron dhunë sistematike, mohon të drejtat themelore dhe përjashton çdo mundësi reale të zgjidhjes politike, kërkesa që pala e shtypur të mos përdorë asnjë formë tjetër rezistence shndërrohet në një kufizim të njëanshëm të së drejtës së saj për vetëmbrojtje.
Prandaj, deklarata e Berishës nuk mund të trajtohet vetëm si shprehje e një orientimi diplomatik. Ajo ishte edhe një përcaktim politik mbi kufijtë e veprimit të shqiptarëve të Kosovës, i artikuluar nga Tirana zyrtare në një moment kur regjimi i Millosheviqit kishte shkatërruar autonominë kushtetuese të Kosovës dhe kishte instaluar një sistem të gjerë të diskriminimit institucional, respektivisht apart’heidin.
2. Historia e Kosovës dhe kufijtë e pacifizmit politik
Ngjarjet që pasuan e vunë në sprovë këtë qasje. Zhvillimet e vitit 1998, masakrat e forcave serbe, shndërrimi i rezistencës së armatosur në një kryengritje çlirimtare dhe, më pas, ndërhyrja e NATO-s në vitin 1999 dëshmuan se konflikti nuk mund të reduktohej në një mosmarrëveshje për formulën e organizimit kushtetues të Kosovës.
Lufta e UÇK-së nuk lindi në vakum politik dhe as si alternativë e parapëlqyer ndaj një procesi funksional paqeje. Ajo ishte produkt i një procesi të gjatë të mohimit të të drejtave politike, të shkatërrimit të autonomisë, të represionit shtetëror dhe të konsumimit të hapësirës së rezistencës paqësore.
Kjo nuk nënkupton se çdo vendim apo veprim i aktorëve politikë të asaj periudhe duhet të përjashtohet nga shqyrtimi kritik. Përkundrazi, historia kërkon analizë të paanshme të strategjive, përgjegjësive dhe alternativave të kohës.
Por një gjë duhet të jetë e qartë: mbështetja e rezistencës paqësore nuk duhej të shndërrohej në një doktrinë që ua mohonte paraprakisht shqiptarëve të Kosovës të drejtën për të vendosur vetë mbi format e rezistencës ndaj represionit.
Shqipëria, si shtet amë, nuk kishte vetëm përgjegjësi morale për të mbështetur të drejtat e shqiptarëve të Kosovës. Ajo kishte edhe përgjegjësi strategjike për të kuptuar natyrën e konfliktit dhe për të mos e ngatërruar ruajtjen e paqes me ruajtjen e një status quo-je shtypëse.
Në fund të fundit, problemi nuk ishte nëse Berisha duhej ta përkrahte luftën në shkurt të vitit 1997. Problemi ishte nëse ai, si President i Shqipërisë, e kuptonte se paqja nuk mund të kërkohej vetëm nga viktima e represionit, ndërkohë që burimi i represionit mbetej jashtë çdo detyrimi real për ndryshim.
Paqja që kërkohet vetëm nga i shtypuri nuk është politikë paqeje; ajo rrezikon të shndërrohet në legjitimim të heshtur të rendit të shtypjes.
Historia e Kosovës dha përgjigjen e saj.
3. Nga Kosova e vitit 1997 te Tirana e vitit 2026: kur establishmenti përpiqet ta përvetësojë protestën
Një lexim i tillë historik merr një dimension tjetër kur e zhvendosim vështrimin te zhvillimet e sotme politike në Tiranë. Në raportin e Sali Berishës me protestën e studentëve dhe të rinjve, në nëntor 2026, shfaqet një problem tjetër, por me një logjikë të afërt: raporti i establishmentit politik me lëvizjet që lindin jashtë kontrollit të tij.
Më 3 nëntor 2026, Berisha shpalli organizimin e një proteste kombëtare të Partisë Demokratike në mbështetje të protestës studentore. Ai ftoi demokratët dhe qytetarët e të gjitha bindjeve politike t’i bashkoheshin mobilizimit të opozitës, duke e identifikuar largimin e Edi Ramës si objektiv të përbashkët.
Në vetvete, mbështetja e një partie politike për një protestë qytetare është legjitime në një sistem pluralist. Por problemi lind kur mbështetja shndërrohet në përpjekje për ta përvetësuar lëvizjen, për t’ia përcaktuar përfaqësimin, agjendën dhe drejtimin politik.
Zhvillimet e 7 nëntorit e bënë këtë kontradiktë veçanërisht të dukshme. Studentët nuk pranuan që përfaqësuesit dhe mbështetësit e PD-së të përfshiheshin në protestën e tyre. Ata krijuan një kordon njerëzor për të ruajtur autonominë e tubimit, ndërsa në pankartat e tyre u shfaq edhe një mesazh që i kundërshtonte të dy figurat kryesore të establishmentit: «Rama në burg, Berisha në burg».
Ky episod nuk mund të reduktohet në një mosmarrëveshje organizative. Ai shpreh një refuzim të patronazhit politik dhe të idesë se pakënaqësia qytetare duhet të kalojë domosdoshmërisht përmes strukturave të partive tradicionale.
Të rinjtë nuk po kërkojnë thjesht ndërrimin e një qeverie me një opozitë të vjetër. Në mënyrën e tyre të artikulimit politik, ata po shprehin pakënaqësi ndaj një kulture të tërë politike, e cila, pavarësisht ndarjeve partiake, ka dominuar jetën publike shqiptare për dekada.
Këtu qëndron kuptimi politik i përpjekjes së Berishës për ta vendosur protestën nën ombrellën e PD-së. Një parti mund ta mbështesë një lëvizje, mund të solidarizohet me kërkesat e saj dhe mund të marrë pjesë në debatet që ajo hap. Por nuk mund të pretendojë pronësinë mbi të. Mbështetja nuk i jep asnjë partie të drejtën për t’ia përcaktuar lëvizjes përfaqësimin, gjuhën politike dhe objektivat.
Kur solidariteti shndërrohet në përpjekje për përvetësim, ai rrezikon të prodhojë efektin e kundërt: të ekspozojë hendekun ndërmjet brezit të ri dhe strukturave tradicionale të pushtetit apo opozitës institucionale de fakto të nulifikuar tashmë.
Protesta e studentëve nuk po kërkon thjesht një aleat partiak; ajo po kërkon të drejtën për të mos pasur pronarë politikë.
4. Rama dhe Berisha: dy mënyra të ndryshme për ta kanalizuar të njëjtën energji qytetare
Në këtë pikë, analiza duhet ta trajtojë edhe sjelljen e Edi Ramës. Sepse, nëse Berisha po përpiqet ta përvetësojë politikisht protestën përmes mobilizimit partiak, Rama po përpiqet ta kanalizojë atë përmes një mekanizmi tjetër: dialogut të administruar nga qeveria dhe zhvendosjes së vëmendjes nga kriza e përfaqësimit te komunikimi i drejtpërdrejtë me pushtetin.
Më 8 nëntor, Rama prezantoi platformën «Fol me Kryeministrin», duke e paraqitur atë si hapësirë ku studentët dhe qytetarët mund të parashtrojnë kritikat dhe kërkesat e tyre. Një ditë më parë, studentët kishin refuzuar ftesat e tij për dialog, duke këmbëngulur në vazhdimin e protestës deri në dorëheqjen e tij.
Këtu shfaqet një konvergjencë politike që meriton vëmendje. Rama kërkon ta zhvendosë konfliktin nga rruga në një komunikim të administruar prej tij; Berisha kërkon ta zhvendosë atë nga autonomia qytetare në mobilizimin partiak të PD-së. Njëri ofron kanalin institucional të dialogut, tjetri ombrellën e organizimit opozitar.
Nuk kemi prova që këto dy qasje të jenë të koordinuara apo të sinkronizuara përmes një marrëveshjeje politike. Prandaj, do të ishte e pasaktë të pohohej si fakt ekzistenca e një marrëveshjeje të fshehtë ndërmjet tyre. Por mungesa e provave për koordinim të drejtpërdrejtë nuk e përjashton analizën e një konvergjence funksionale të interesave.
Në fakt, pikërisht këtu qëndron thelbi i problemit: dy aktorë që publikisht qëndrojnë në pole të kundërta politike mund të prodhojnë, përmes veprimeve të ndryshme, një efekt të ngjashëm mbi një lëvizje të pavarur qytetare – dobësimin e autonomisë së saj.
Rama e fton protestën në dialogun e administruar nga Kryeministria; Berisha e fton në mobilizimin e administruar nga PD-ja. Në të dyja rastet, ekziston rreziku që energjia politike e krijuar nga qytetarët të zhvendoset nga agjenda e tyre autonome drejt agjendave të aktorëve që tashmë e kontrollojnë sistemin politik.
5. Fryma e protestës dhe kriza e përfaqësimit politik
Ajo që po shfaqet në Tiranë mund të jetë shumë më e madhe se vetë kërkesa për dorëheqjen e Edi Ramës. Protesta po artikulon një pakënaqësi që nuk drejtohet vetëm ndaj qeverisë aktuale, por ndaj një sistemi të tërë marrëdhëniesh politike, ekonomike dhe klienteliste, i cili ka prodhuar një shkëputje gjithnjë e më të madhe ndërmjet qytetarëve dhe përfaqësuesve të tyre.
Edhe raportimet ndërkombëtare e kanë evidentuar këtë dimension. Në analizën e saj të 20 tetorit 2026, Al Jazeera e përshkruante protestën si një revoltë horizontale, të decentralizuar dhe të udhëhequr kryesisht nga të rinjtë, duke vënë në pah edhe distancimin e protestuesve nga dy polet tradicionale të politikës shqiptare, Partia Socialiste dhe Partia Demokratike.
Kjo e bën refuzimin e Berishës nga një pjesë e protestuesve politikisht domethënës. Ata nuk po i thonë thjesht jo një partie opozitare. Po refuzojnë idenë se opozita tradicionale ka të drejtën automatike të trashëgojë pakënaqësinë e qytetarëve dhe ta shndërrojë atë në kapital elektoral.
Në këtë kuptim, pankarta «Rama në burg, Berisha në burg» është një dokument politik i revoltës kundër dy poleve të një sistemi të vjetër përfaqësimi. Ajo nuk dëshmon domosdoshmërisht ekzistencën e një programi të konsoliduar alternativ, por shpreh një distancim të qartë nga dy figurat që kanë dominuar politikën shqiptare.
Kjo është edhe arsyeja pse nuk duhet ngatërruar një protestë me një projekt të përfunduar politik. Protesta mund të krijojë vetëdije kolektive, të artikulojë kërkesa dhe të delegjitimojë modele të konsumuara të përfaqësimit. Por shndërrimi i kësaj energjie në një alternativë të qëndrueshme kërkon organizim, përfaqësim, program dhe mekanizma demokratikë të vendimmarrjes.
Pikërisht në këtë fazë qëndron sfida e vërtetë: a do të arrijë kjo frymë të ruajë autonominë e saj dhe të ndërtojë forma të reja organizimi qytetar, apo do të përthithet gradualisht nga strukturat e vjetra partiake?
Historia politike njeh shumë raste kur partitë tradicionale janë përpjekur t’i përvetësojnë lëvizjet shoqërore, duke i shndërruar ato në instrumente të konkurrencës së zakonshme për pushtet. Por jo çdo lëvizje pranon të integrohet në strukturat ekzistuese. Disa lëvizje, përkundrazi, e vënë në pikëpyetje vetë legjitimitetin e këtyre strukturave.
Në këtë kontekst, përpjekja e Berishës për ta përfshirë protestën në orbitën e PD-së dhe përpjekja e Ramës për ta kthyer atë në një proces dialogu të administruar nga Kryeministria mund të lexohen si dy përgjigje të ndryshme ndaj së njëjtës sfidë: lindjes së një subjekti qytetar që nuk pranon të përfaqësohet automatikisht nga establishmenti ekzistues.
6. Një vijë e përbashkët: kontrolli politik mbi subjektin që lind nga poshtë
Kthehemi kështu te Berisha i shkurtit 1997.
Atëherë, në raport me Kosovën, ai kërkonte që shqiptarët të mos zgjidhnin luftën, duke e vendosur zgjidhjen paqësore brenda kufijve të një doktrine politike të përcaktuar nga Tirana zyrtare.
Sot, në raport me protestën studentore, ai kërkon që kjo e fundit të hyjë në një mobilizim të organizuar nga PD-ja, duke e vendosur energjinë e saj politike brenda kufijve të një strategjie të përcaktuar nga opozita tradicionale.
Natyrisht, dy situatat janë historikisht dhe politikisht të ndryshme. Në Kosovën e vitit 1997 bëhej fjalë për të drejtën e një populli të shtypur për vetëvendosje dhe rezistencë; në Tiranën e vitit 2026 bëhet fjalë për autonominë e një lëvizjeje qytetare në një sistem pluralist. Nuk duhet bërë barazim ndërmjet këtyre dy realiteteve.
Megjithatë, ekziston një çështje e përbashkët analitike: kush ka të drejtë ta përcaktojë kufirin, formën dhe përfaqësimin e një lëvizjeje që lind nga poshtë?
Në të dyja rastet, problemi nuk qëndron vetëm te deklaratat, por te raporti ndërmjet autoritetit politik dhe autonomisë së subjektit shoqëror. Në rastin e Kosovës, kjo çështje lidhej me të drejtën e një populli për të vendosur mbi format e rezistencës ndaj një regjimi shtypës. Në rastin e Tiranës, lidhet me të drejtën e një brezi të ri për të mos ia deleguar automatikisht përfaqësimin e vet partive që ai i konsideron pjesë të problemit.
Kjo është arsyeja pse paralelja ka vlerë: jo sepse situatat janë të njëjta, por sepse në të dyja rastet shtrohet çështja e autonomisë së një subjekti politik përballë përpjekjes së aktorëve të konsoliduar për t’ia përcaktuar drejtimin.
Përfundim: Establishmenti nuk mund ta përvetësojë historinë
Ajo që po ndodh në Tiranë duhet parë përtej dinamikës së zakonshme të konfliktit ndërmjet pozitës dhe opozitës. Nëse protesta arrin të ruajë autonominë e saj, të zhvillojë mekanizma demokratikë përfaqësimi dhe të artikulojë një program të qartë transformimi, ajo mund të hapë një kapitull të ri në jetën politike shqiptare. Dhe për këtë nuk kam dilema. Fryma e protestës nuk shuhet dot me masa represive.
Kjo nuk është një çështje e thjeshtë e ndërrimit të aktorëve në pushtet. Është çështje e ndryshimit të vetë marrëdhënies ndërmjet qytetarit dhe pushtetit, ndërmjet përfaqësimit dhe përgjegjësisë, ndërmjet partisë dhe shoqërisë.
Establishmenti i vjetër, si në pushtet ashtu edhe në opozitë, duket se përballet me një sfidë që nuk mund ta zgjidhë vetëm përmes mekanizmave të zakonshëm të konkurrencës partiake. Sepse ajo që po vihet në pikëpyetje nuk është vetëm qeverisja e Edi Ramës, por edhe pretendimi i opozitës tradicionale për të qenë përfaqësuesja e vetme e pakënaqësisë shoqërore.
Në këtë kuptim, Rama dhe Berisha, pavarësisht antagonizmit të tyre publik, përfaqësojnë dy mënyra të ndryshme të reagimit ndaj një procesi që mund t’i tejkalojë të dy. Njëri përpiqet ta tërheqë protestën drejt dialogut institucional të kontrolluar nga qeveria; tjetri përpiqet ta fusë atë në orbitën e mobilizimit partiak të opozitës. Por asnjëri prej këtyre mekanizmave nuk mund të zëvendësojë vullnetin autonom të protestuesve.
Sfida për të rinjtë, ndërkaq, është po aq e madhe: të mos mbeten vetëm në refuzimin e establishmentit, por të jenë në gjendje të ndërtojnë një alternativë demokratike, transparente dhe përfaqësuese. Sepse refuzimi, sado i fuqishëm, nuk mjafton për të krijuar një rend të ri politik.
Nëse kjo frymë arrin të shndërrohet në vetëdije politike, organizim qytetar dhe përfaqësim të qëndrueshëm, atëherë sfida për establishmentin nuk do të jetë më se kush do ta fitojë betejën e radhës elektorale. Sfida do të jetë nëse vetë establishmenti i vjetër do të ketë ende vend në arkitekturën e re politike që mund të lindë.
Dhe ndoshta pikërisht kjo është çështja që duhet të lexohet pas përpjekjeve të ndryshme për ta kontrolluar, kanalizuar apo përvetësuar protestën: nuk është vetëm protesta si ngjarje që e shqetëson establishmentin, por mundësia që ajo të krijojë një frymë politike të aftë për ta tejkaluar atë.
Rama dëshiron ta dëgjojë protestën, por pa e humbur kontrollin mbi të; Berisha dëshiron ta mbështesë, por duke e vendosur nën ombrellën e tij politike. Ndërkaq, të rinjtë po artikulojnë një kërkesë tjetër: të drejtën për ta çliruar politikën shqiptare nga tutela e establishmentit të vjetër.
Historia nuk është pronë e atyre që kanë qeverisur dje, as e atyre që kërkojnë të qeverisin nesër. Ajo u përket edhe atyre që guxojnë të hapin një rrugë të re.
