Nga Zejnullah Jakupi / Berlin
[Magjistër në gazetari]
Disa thanë se Prof.Dr. Gruda do ta shoshit në shoshë e dërmol që projekligji ose Ligji për Dhomat e Specializuara… të kaloi e të miratohet nga kuvendi dhe të jetë i pranuar nga BE.
Pa qenë fare „profesor“ i juridikut, madje pa pasur nevojë për ndonjë titull akademik, me gjithë këta „profesorë“ që kemi, mjafton të jesh një amator, madje edhe nxënës i arsimit të mesëm, që di të lexojë dhe, mbi të gjitha, të kuptojë atë që lexon. Lexoje ligjin, shikoje pak realitetin në të cilin jetojmë dhe pastaj kuptohet fare lehtë se kjo që po pretendohet nuk është e mundur.
Ligji nr. 05/L-053 është Ligji për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar të Republikës së Kosovës. Siç e dimë, ai u miratua nga Kuvendi i Kosovës më 3 gusht 2015, u shpall më 20 gusht 2015 dhe u publikua në Gazetën Zyrtare nr. 27/2015.
Në thelb, ky ligj themelon dhe rregullon Dhomat e Specializuara të Kosovës dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar. Ai përcakton organizimin, funksionet dhe juridiksionin e tyre dhe parashikon procedura penale lidhur me pretendime për krime të rënda ndërkombëtare dhe ndërkufitare të kryera gjatë dhe pas konfliktit në Kosovë.
Dhomat e Specializuara janë pjesë e sistemit gjyqësor të Kosovës, por selia e tyre është në Hagë. Ligji ka juridiksion kohor që lidhet me periudhën nga 1 janari 1998 deri më 31 dhjetor 2000.
Ligji 05/L-053 përcakton juridiksionin dhe kompetencat e Prokurorisë, çështjet e arrestimit dhe paraburgimit, të drejtat e të akuzuarit, dëshmitarët, ankesat dhe të gjitha elementet e tjera të procedurës.
Por këtu lind pyetja kryesore: a mundet Kuvendi i Kosovës ta ndryshojë këtë ligj?
Po, Kuvendi i Kosovës ka të drejtë të miratojë dhe ndryshojë ligje. Por kjo nuk do të thotë se Kuvendi mund ta ndryshojë ligjin sot dhe automatikisht ta zhbëjë një vendim penal që tashmë është dhënë.
Në rastin e Gjykatës Speciale të Kosovës në Hagë, situata është edhe më specifike, sepse kemi të bëjmë me një kornizë juridike të veçantë. Dhomat e Specializuara dhe Prokuroria e Specializuar u krijuan mbi bazën e marrëveshjes së vitit 2014, amendamentit kushtetues të nenit 162 dhe Ligjit nr. 05/L-053. Kjo kornizë parashikon pavarësinë e tyre nga institucionet e Kosovës.
Pra, nëse një person është dënuar me një vendim përfundimtar, një ndryshim i mëvonshëm i ligjit nuk do të thotë automatikisht se dënimi zhduket apo se gjykata duhet ta rihapë çështjen. Duhet parë konkretisht se çfarë ndryshon ligji, cilat janë dispozitat kalimtare dhe çfarë parashikon vetë korniza juridike e Speciales.
Këtu kemi një pikë shumë interesante pikërisht në rastin e Salih Mustafës.
Në vitin 2023, Paneli i Apelit i Speciales shqyrtoi argumentin lidhur me parimin lex mitior, pra parimin se, në rrethana të caktuara, duhet të merret parasysh ligji më i favorshëm për të akuzuarin. Paneli arsyetoi se, për caktimin e dënimit në Speciale, nuk ishte i detyruar të aplikonte drejtpërdrejt shkallët e dënimit të ligjit të Kosovës që ishte në fuqi në kohën e krimit apo një ligj të mëvonshëm më të favorshëm. Këto çështje duhej të shqyrtoheshin brenda kornizës juridike të Speciales.
Madje, në prill të vitit 2025, Dhoma e Specializuar e Gjykatës Kushtetuese shqyrtoi këtë çështje në ankesën e Mustafës dhe konkludoi se ligji detyrues për dënimin para Speciales është Ligji nr. 05/L-053, ndërsa ligjet e tjera të Kosovës duhet të merren në konsideratë, por nuk janë domosdoshmërisht ligji detyrues për caktimin e dënimit.
Pra, nëse pyetja është: a mundet Kuvendi i Kosovës ta ndryshojë ligjin pasi ka filluar një proces ose pasi është dhënë një vendim i parë në Hagë, me qëllim që të mos dënohen përfaqësues të UÇK-së?
Përgjigjja juridike nuk është thjesht “po”.
Duhet të shihet se cili ligj ndryshohet dhe nëse ai ndryshim ka juridiksion mbi Gjykatën Speciale. Vetëm ndryshimi i një ligji të zakonshëm të Kosovës nuk do të thotë se Kuvendi mund t’i japë urdhër Speciales të ndalojë një proces, të ndryshojë një aktakuzë apo të anulojë një dënim.
Dhe këtu duhet të jemi shumë të kujdesshëm.
Nuk do të ishte e saktë të themi si fakt se Kuvendi apo partia në pushtet po e bëjnë këtë për të mos dënuar përfaqësuesit e UÇK-së, pa pasur prova konkrete për një qëllim të tillë. Ne mund të shqyrtojmë veprimet konkrete dhe ndryshimet konkrete ligjore dhe të shohim se çfarë efekti juridik kanë.
Një gjë është e rëndësishme ta kuptojmë: Gjykata Speciale nuk është thjesht një gjykatë e zakonshme e Kosovës ku mund të ndërhyjë Kuvendi apo Qeveria.
Aty kemi gjykatën, Prokurorinë e Specializuar dhe edhe mekanizmin kushtetues të saj. Pra kemi një sistem të veçantë dhe të pavarur.
Neni 3 i Ligjit përcakton edhe të drejtën që zbatohet. Aty aplikohet e drejta zakonore ndërkombëtare, së cilës i është dhënë përparësi kundrejt ligjeve vendore përmes nenit 19, paragrafi 2, të Kushtetutës. Po ashtu aplikohet e drejta ndërkombëtare për të drejtat e njeriut, e cila përcakton standardet e drejtësisë penale, përfshirë Konventën Evropiane për të Drejtat dhe Liritë Themelore të Njeriut dhe Marrëveshjen Ndërkombëtare për të Drejtat Civile dhe Politike, të cilave u është dhënë përparësi kundrejt ligjeve vendore përmes nenit 22 të Kushtetutës.
Dhe këtu vijmë te thelbi i çështjes.
Siç e kam thënë edhe shumë herë të tjera, në një proces penal rëndësi kanë provat, dëshmitë dhe dëshmitarët, kur ato janë bindëse dhe mbështeten në fakte.
Këtu kemi të bëjmë me viktimat dhe me dëshmitarët.
Të akuzuarit mund të lirohen në instancën e dytë nëse mbrojtja arrin të rrëzojë provat e prokurorisë, të evidentojë kundërthënie, dobësi në dëshmi ose probleme të tjera në mënyrën se si janë administruar dhe vlerësuar provat. Nëse dëshmitarët ndryshojnë deklarimet apo tërhiqen nga pretendimet e tyre, kjo mund të ketë rëndësi për vlerësimin e provave, por gjithçka varet nga përmbajtja konkrete e dosjes dhe nga mënyra se si gjykata i vlerëson ato.
Nuk ndihmon shumë që aty të dëshmojnë diplomatë, kongresistë apo ish-ushtarakë të NATO-s nëse ata nuk kanë dijeni të drejtpërdrejtë se kush, kur dhe si i ka kryer këto vrasje apo tortura.
Në fund të fundit, gjykata duhet të vendosë mbi provat që lidhen me akuzat konkrete.
Dhe kemi edhe një sfidë tjetër: ndryshimin e ligjit.
Nëse Qeveria e sjell ndryshimin e ligjit pikërisht në këtë periudhë, kur është dhënë vendimi në instancën e parë, ekziston edhe mundësia që kjo të krijojë probleme të tjera politike dhe juridike. Analisti Nexhmedin Spahiu ka ngritur pikërisht këtë shqetësim, duke argumentuar se një veprim i tillë mund të shihet si ndërhyrje ose pengim i drejtësisë dhe mund të ketë pasoja politike për Qeverinë dhe kryeministrin Kurti.
Këtë mund ta kuptojmë edhe si një rrezik institucional: kur një qeveri ndërhyn me ndryshime ligjore në një proces gjyqësor që është duke u zhvilluar, menjëherë lind pyetja nëse ndryshimi synon një efekt të përgjithshëm juridik apo një rezultat konkret në një proces konkret.
Por beteja juridike nuk fitohet me protesta.
Nuk fitohet as me ndërhyrje të Qeverisë dhe as me deklarata politike.
Beteja juridike fitohet në gjykatë: me mbrojtjen, me prova, me dëshmi dhe duke evidentuar gabimet eventuale të prokurorisë apo të gjykimit të shkallës së parë.
Pra, duhet të shikohet në apel: ku janë gabimet? Cilat prova janë interpretuar gabimisht? A ka kundërthënie në dëshmi? A kanë ndryshuar deklarimet e dëshmitarëve? A ka prova të reja? A ka pasur shkelje procedurale? Këto janë pyetjet që mund të kenë rëndësi reale.
Deri tani, mund të thuhet se klasa politike ka pasur mundësi të angazhohet më shumë në përgatitjen e mbrojtjes juridike dhe në dokumentimin e fakteve. Por edhe sikur të kishte pasur angazhim më të madh të shtetit, kjo nuk do të thotë automatikisht se do të kishim të njëjtin rezultat si në rastet e Kroacisë ku në apel janë rrëzuar akuza apo janë ndryshuar vendime.
Sepse rastet nuk janë të njëjta.
Një nga dallimet që duhet ta kemi parasysh është se në rastin e Kosovës, një pjesë e akuzave lidhen me vrasje dhe krime të pretenduara kundër kundërshtarëve politikë, pra edhe kundër shqiptarëve. Kjo e bën çështjen veçanërisht të ndërlikuar dhe e vështirëson mbrojtjen.
Dhe është edhe më problematike kur edhe sot dëgjojmë njerëz që në televizion thonë hapur se është dashur të vriten edhe më shumë “tradhtarët” dhe “bashkëpunëtorët”.
Kjo është një qasje që duhet ta analizojmë me shumë seriozitet.
Në një shtet ligjor, kundërshtarët politikë, armiqtë apo njerëzit që konsiderohen bashkëpunëtorë nuk eliminohen fizikisht. Përgjegjësia penale përcaktohet përmes gjykatës dhe ligjit. Pikërisht kjo është diferenca ndërmjet një shteti ligjor dhe një sistemi ku individët marrin drejtësinë në duart e tyre.
Dhe nëse flasim për vrasjet politike, duhet të kujtojmë se një pjesë e madhe e tyre, në vende të ndryshme, shpesh janë mbuluar si aksidente, vetëvrasje apo raste të tjera, pa marrë kurrë përgjegjësinë publikisht shteti, partia apo shërbimi sekret.
Por pikërisht për këtë arsye duhet të kemi institucione që i hetojnë faktet dhe i nxjerrin përgjegjësitë individuale mbi bazën e provave.
Një çështje tjetër që duhet diskutuar është vetë periudha që mbulon Gjykata Speciale.
Me sa dimë, juridiksioni i saj kohor është i kufizuar dhe përfshin periudhën deri në fund të vitit 2000. Kjo do të thotë se pas kësaj periudhe mbeten edhe raste të tjera të vrasjeve politike dhe çështje të tjera të pasqaruara që duhet të hetohen nga institucionet kompetente të drejtësisë.
Për mua, ekzistenca e Gjykatës Speciale duhet të na shtyjë të mendojmë edhe më shumë për nevojën që drejtësia të mos ndalet te një periudhë apo te një grup i caktuar rastesh, por që të zbardhen të gjitha rastet ku ka dyshime të arsyeshme për krime dhe vrasje politike.
Vetë fakti që është dashur të krijohet një mekanizëm i tillë tregon se në një periudhë të caktuar institucionet vendore nuk kanë qenë në gjendje t’i trajtojnë në mënyrë të besueshme disa prej këtyre rasteve.
Dhe këtu vendi ku zhvillohet gjykimi ka rëndësi. Ka rëndësi për një gjyqësi sa më neutrale, por kanë rëndësi edhe gjyqtarët dhe pavarësia e tyre.
Prandaj, nëse duam ta kuptojmë se si funksionon drejtësia në një shtet, duhet ta pranojmë edhe këtë realitet: shteti nuk guxon të interferojë në rastet konkrete të drejtësisë. Pikërisht për këtë ekzistojnë sistemet gjyqësore të pavarura.
Kjo është ajo që nënkuptojmë kur flasim për shtetin ligjor: të gjithë janë të barabartë para ligjit.
Dhe në fund, sado që figurat e akuzuara kanë qenë në krye të UÇK-së, përgjegjësia në një proces penal është individuale.
Nëse nuk dëshmohet përgjegjësia individuale e një personi, ai duhet të lirohet. Por nëse përgjegjësia individuale provohet përtej standardit të kërkuar nga gjykata, atëherë fakti se ai person ka qenë president, kryeparlamentar, komandant apo kryetar i një partie nuk mund të jetë arsye për ta përjashtuar nga përgjegjësia.
Këtë e kanë theksuar edhe ambasadori i Britanisë së Madhe dhe ambasadori i Gjermanisë, të cilët e kanë mbrojtur parimin e përgjegjësisë individuale.
Është e vërtetë se ky gjykim mund të mos na pëlqejë. Mund të na duket edhe i padrejtë apo i motivuar politikisht. Por këto janë pretendime që duhet të argumentohen me fakte dhe prova. Sistemi i drejtësisë funksionon mbi prova, jo mbi atë se çfarë na pëlqen apo nuk na pëlqen.
Dhe tani dëgjojmë njerëz që thonë: “Na kanë mashtruar, ne e kemi votuar”. Por tani është vonë për ta ndryshuar realitetin përmes deklaratave politike.
Në fund të këtij procesi janë dy mundësi juridike: të akuzuarit mund të dënohen ose mund të lirohen. Nuk ka një rrugë të tretë politike për ta zëvendësuar vendimin e gjykatës.
Prandaj, këtë çështje duhet ta marrim ftohtë dhe pa emocione. Kritikën duhet ta kuptojmë si diçka të dobishme dhe jo vetëm të dëgjojmë atë që kemi dëshirë ta dëgjojmë.
Duhet ta shohim realitetin në sy.
Nëse ka gabime në vendimin e shkallës së parë, atëherë mundësia është apeli. Atje duhet të shikohet se ku janë gabimet, cilat prova janë të dobëta, a ka ndryshuar dëshmia e dëshmitarëve, a ka prova të reja, a janë bërë shkelje procedurale dhe çfarë mund të argumentohet juridikisht.
Kjo është beteja reale.
Jo protestat. Jo presioni politik. Jo deklaratat emocionale.
Por provat, dëshmitë dhe mbrojtja juridike.
Prandaj, le ta shohim këtë çështje me qetësi, me fakte dhe pa emocione. Sepse në një shtet ligjor duhet të pranojmë edhe vendimin që na pëlqen, edhe vendimin që nuk na pëlqen.
